JavaScript kodni testlash

Kodni har o’zgartirishda qo’lda tekshirish uzoq va ishonchsiz. Test — kodni tekshiradigan kod: bir marta yoziladi, har safar avtomatik ishlaydi.

Nima uchun kerak

Asosiy foyda — regressiyadan himoya: eski kodni o’zgartirganda nimadir buzilsa, test darhol aytadi.

Testsiz tekshiruv

Avval oddiy yondashuvni ko’ramiz:

JavaScript

function discount(price, percent) {
if (typeof price !== "number" || price < 0) {
  throw new Error("narx musbat son bo'lishi kerak");
}
if (percent < 0 || percent > 100) {
  throw new RangeError("foiz 0-100 oralig'ida");
}
return Math.round(price * (1 - percent / 100));
}

// Qo'lda tekshirish
console.log(discount(100000, 10));
console.log(discount(100000, 0));
console.log(discount(99999, 33));

Har o’zgarishdan keyin natijalarni ko’z bilan solishtirish kerak. Test buni avtomatlashtiradi.

Oddiy test yozuvchi

Kutubxonasiz ham tamoyilni ko’rsatish mumkin:

JavaScript

let passedCount = 0, failedCount = 0;

function test(title, action) {
try {
  action();
  passedCount++;
  console.log("✓ " + title);
} catch (error) {
  failedCount++;
  console.log("✗ " + title + " — " + error.message);
}
}

function expect(value) {
return {
  toBe(expectedValue) {
    if (value !== expectedValue) {
      throw new Error("kutilgan " + expectedValue + ", olingan " + value);
    }
  },
  toThrow() {
    if (typeof value !== "function") throw new Error("funksiya kerak");
    try {
      value();
    } catch {
      return;
    }
    throw new Error("xato kutilgan edi, lekin bo'lmadi");
  },
};
}

function discount(price, percent) {
if (percent < 0 || percent > 100) throw new RangeError("foiz 0-100");
return Math.round(price * (1 - percent / 100));
}

test("10% chegirma to'g'ri hisoblanadi", () => {
expect(discount(100000, 10)).toBe(90000);
});

test("0% chegirmada narx o'zgarmaydi", () => {
expect(discount(100000, 0)).toBe(100000);
});

test("natija yaxlitlanadi", () => {
expect(discount(99999, 33)).toBe(66999);
});

test("noto'g'ri foizda xato beradi", () => {
expect(() => discount(100, 150)).toThrow();
});

console.log("—");
console.log("O'tdi: " + passedCount + ", yiqildi: " + failedCount);

Haqiqiy test kutubxonalari ham aynan shu ishni bajaradi — faqat ancha boyroq imkoniyatlar bilan.

Vitest bilan

npm install -D vitest

package.json ga:

{
  "scripts": {
    "test": "vitest"
  }
}

discount.js:

export function discount(price, percent) {
  if (percent < 0 || percent > 100) throw new RangeError("foiz 0-100");
  return Math.round(price * (1 - percent / 100));
}

discount.test.js:

import { describe, it, expect } from "vitest";
import { discount } from "./discount.js";

describe("discount", () => {
  it("10% chegirmani to'g'ri hisoblaydi", () => {
    expect(discount(100000, 10)).toBe(90000);
  });

  it("0% da narxni o'zgartirmaydi", () => {
    expect(discount(100000, 0)).toBe(100000);
  });

  it("noto'g'ri foizda xato beradi", () => {
    expect(() => discount(100, 150)).toThrow(RangeError);
  });
});

Ishga tushirish: npm test.

AAA naqshi

Har test uch qismdan iborat bo’lsin:

it("savatga mahsulot qo'shadi", () => {
  // Arrange — tayyorlash
  const cart = createCart();
  const product = { title: "Olma", price: 12000 };

  // Act — bajarish
  cart.add(product);

  // Assert — tekshirish
  expect(cart.count()).toBe(1);
  expect(cart.total()).toBe(12000);
});

Bu tuzilma testni o’qishni osonlashtiradi va bitta testda bir necha ishni tekshirishdan saqlaydi.

Asosiy matcherlar

Matcher	Tekshiradi
`toBe(x)`	Aynan tenglik (`===`) — sonlar, matnlar
`toEqual(x)`	Tuzilma tengligi — obyekt va massivlar
`toBeCloseTo(x)`	Kasr sonlar (yaxlitlash xatosi bilan)
`toContain(x)`	Massiv yoki matn ichida bormi
`toThrow()`	Xato beradimi
`toHaveLength(n)`	Uzunlik

toBe va toEqual farqi

Obyektlar uchun toBe ishlamaydi — u bir xil obyektmi deb so’raydi:

expect({ a: 1 }).toBe({ a: 1 });      // ❌ yiqiladi
expect({ a: 1 }).toEqual({ a: 1 });   // ✅ o'tadi

Kasr sonlarda ham ehtiyot: 0.1 + 0.2 !== 0.3 — sonlar darsidagi sabab. U yerda toBeCloseTo.

Nimani sinash kerak

JavaScript

function ageGroup(age) {
if (age < 0) throw new RangeError("yosh manfiy bo'lolmaydi");
if (age < 13) return "bola";
if (age < 18) return "o'smir";
if (age < 60) return "katta";
return "keksa";
}

// Chegara qiymatlar — eng ko'p xato shu yerda
const cases = [
[0, "bola"], [12, "bola"], [13, "o'smir"],
[17, "o'smir"], [18, "katta"],
[59, "katta"], [60, "keksa"],
];

for (const [age, expected] of cases) {
const actual = ageGroup(age);
console.log((actual === expected ? "✓" : "✗") + " " + age + " → " + actual);
}

Ustuvorlik tartibi:

Chegara qiymatlar — 0, bo’sh massiv, null, chegaraning ikki tomoni;
Xato holatlari — noto’g’ri kirish;
Asosiy holat — odatiy ishlash;
Tuzatilgan xatolar — har buzilgan joyga test yoziladi, qaytmasligi uchun.

Testga qulay kod

JavaScript

// Sinash qiyin: tashqi holatga bog'liq va yon ta'siri bor
let total = 0;
function addBad(price) {
total += price;
console.log("Jami: " + total);
}

// Sinash oson: sof funksiya
function addGood(current, price) {
return current + price;
}

console.log(addGood(0, 100));
console.log(addGood(100, 250));
console.log(addGood(0, 100));

Sof funksiyalar testga eng qulay: tayyorgarlik kerak emas, natija bashorat qilinadi.

Tashqi bog’liqlikni argument sifatida uzatish ham yordam beradi:

// Qiyin: ichida vaqtga bog'lanadi
function isStaleHard(date) {
  return Date.now() - date > 86400000;
}

// Oson: vaqt tashqaridan beriladi
function isStaleEasy(date, now = Date.now()) {
  return now - date > 86400000;
}

Qamrov haqida

Amaliy mashq

Sodda funksiya yozing va uni qo’lda tekshiring;
yuqoridagi test/expect yordamchisi bilan uni sinang;
chegara qiymatlar uchun test qo’shing;
xato beradigan holatni sinang;
toBe va toEqual farqini obyektda ko’ring;
tashqi holatga bog’liq funksiyani sof qilib qayta yozing.

Qisqacha xulosa

Test — kodni tekshiradigan kod; regressiyadan himoya qiladi.
Birlik testlari ko’p va tez, E2E kam va sekin.
AAA: Arrange → Act → Assert.
Obyekt uchun toEqual, aniq qiymat uchun toBe, kasr uchun toBeCloseTo.
Avval chegara va xato holatlarini sinang.
Sof funksiya va tashqaridan uzatilgan bog’liqlik testni osonlashtiradi.

Keyingi darsda tezlik va optimallashtirish.