JavaScript meros (extends, super)

Bir necha klass umumiy xususiyatga ega bo’lsa, ularni har birida qayta yozish shart emas. Meros umumiy qismni bitta joyda saqlashga imkon beradi.

Muammo: takrorlanadigan klasslar

class Talaba {
  constructor(ism, yosh) { this.ism = ism; this.yosh = yosh; }
  tanishtir() { return this.ism + ", " + this.yosh + " yosh"; }
}

class Oqituvchi {
  constructor(ism, yosh) { this.ism = ism; this.yosh = yosh; }
  tanishtir() { return this.ism + ", " + this.yosh + " yosh"; }
}

Ikkalasida ham ism, yosh va tanishtir bir xil. Umumiy qismni ajratish kerak.

extends — kengaytirish

JavaScript

class Inson {
constructor(ism, yosh) {
  this.ism = ism;
  this.yosh = yosh;
}

tanishtir() {
  return this.ism + ", " + this.yosh + " yosh";
}
}

class Talaba extends Inson {
constructor(ism, yosh, guruh) {
  super(ism, yosh);
  this.guruh = guruh;
}
}

const aziz = new Talaba("Aziz", 20, "IT-21");

console.log(aziz.tanishtir());
console.log(aziz.guruh);

Talaba tanishtir metodini yozmagan, lekin u ishladi — ota klassdan meros qilib olindi.

super majburiy

Avlod constructor’ida this dan oldin super() chaqirilishi shart:

JavaScript

class Inson {
constructor(ism) {
  this.ism = ism;
}
}

class Talaba extends Inson {
constructor(ism, guruh) {
  try {
    this.guruh = guruh;
  } catch (xato) {
    console.log("Xato:", xato.message);
  }
  super(ism);
  this.guruh = guruh;
}
}

const t = new Talaba("Aziz", "IT-21");
console.log(t.ism, t.guruh);

Sababi: this obyekti ota constructor tomonidan yaratiladi — u chaqirilmaguncha this mavjud emas.

Metodni qayta yozish

Avlod ota metodini o’zinikiga almashtira oladi:

JavaScript

class Inson {
constructor(ism) {
  this.ism = ism;
}
tanishtir() {
  return "Men " + this.ism;
}
}

class Oqituvchi extends Inson {
constructor(ism, fan) {
  super(ism);
  this.fan = fan;
}

tanishtir() {
  return super.tanishtir() + ", " + this.fan + " o'qituvchisi";
}
}

const inson = new Inson("Aziz");
const ustoz = new Oqituvchi("Dilnoza", "Matematika");

console.log(inson.tanishtir());
console.log(ustoz.tanishtir());

super.tanishtir() ota versiyasini chaqirdi, so’ng natijaga qo’shimcha qo’shildi. Bu — noldan yozishdan ko’ra yaxshi usul.

Ko’p bosqichli meros

JavaScript

class Transport {
constructor(nom) {
  this.nom = nom;
}
harakat() {
  return this.nom + " harakatlanmoqda";
}
}

class Avtomobil extends Transport {
constructor(nom, gildirak) {
  super(nom);
  this.gildirak = gildirak;
}
harakat() {
  return super.harakat() + " (" + this.gildirak + " g'ildirak)";
}
}

class Yuk extends Avtomobil {
constructor(nom, gildirak, sigim) {
  super(nom, gildirak);
  this.sigim = sigim;
}
harakat() {
  return super.harakat() + ", " + this.sigim + " tonna yuk bilan";
}
}

const y = new Yuk("KamAZ", 6, 12);
console.log(y.harakat());

Zanjir bo’ylab har daraja o’z hissasini qo’shdi.

instanceof — turini tekshirish

JavaScript

class Inson {}
class Talaba extends Inson {}
class Oqituvchi extends Inson {}

const t = new Talaba();

console.log(t instanceof Talaba);
console.log(t instanceof Inson);
console.log(t instanceof Oqituvchi);

Obyekt butun zanjirga tegishli hisoblanadi: Talaba ham Inson.

Amaliy misol — xato klasslari

Meros xatolarni turkumlashda ko’p ishlatiladi:

JavaScript

class AmaliyXato extends Error {
constructor(xabar, kod) {
  super(xabar);
  this.name = "AmaliyXato";
  this.kod = kod;
}
}

class TopilmadiXato extends AmaliyXato {
constructor(nima) {
  super(nima + " topilmadi", 404);
  this.name = "TopilmadiXato";
}
}

function qidir(nom) {
if (nom !== "Aziz") throw new TopilmadiXato("Talaba");
return { ism: nom };
}

try {
qidir("Kimdir");
} catch (xato) {
console.log(xato.name);
console.log(xato.message);
console.log(xato.kod);
console.log(xato instanceof AmaliyXato);
console.log(xato instanceof Error);
}

catch blokida instanceof bilan xato turiga qarab turlicha ish tutish mumkin.

Merosdan foydalanmaslik ham to’g’ri

Amaliy mashq

Hayvon klassini yozing: nom va ovoz() metodi;
It va Mushuk klasslarini extends bilan yarating;
har birida ovoz() ni qayta yozing;
avlod constructor’iga qo’shimcha xossa qo’shing va super chaqiring;
super.ovoz() ni chaqirib, natijaga qo’shimcha qo’shing;
instanceof bilan uch xil tekshiruv o’tkazing.

Qisqacha xulosa

extends avlod klassni ota klass asosida yaratadi.
Avlod constructor’ida super() this dan oldin chaqirilishi shart.
Metod qayta yozilsa, ota versiyasi super.metod() bilan chaqiriladi.
instanceof butun meros zanjirini hisobga oladi.
Error dan meros olib, o’z xato turlaringizni yaratish mumkin.
Chuqur meros o’rniga ko’pincha kompozitsiya afzal.

Keyingi darsda Set va Map — maxsus to’plam turlari.