JavaScript JSON formati (stringify, parse)

fetch darsida server javobini json() bilan o’qidik. Endi shu formatning o’ziga qaraymiz: u dasturlar orasida ma’lumot almashishning eng keng tarqalgan usuli.

JSON nima

Ko’rinishi JavaScript obyektiga o’xshaydi, lekin bu matn:

{
  "ism": "Aziz",
  "yosh": 20,
  "faol": true,
  "guruhlar": ["IT-21", "Web"],
  "manzil": { "shahar": "Toshkent" },
  "telefon": null
}

stringify — obyektdan matnga

JavaScript

const talaba = {
ism: "Aziz",
yosh: 20,
faol: true,
};

const matn = JSON.stringify(talaba);

console.log(matn);
console.log(typeof matn);
console.log(matn.length);

Natija — bitta qatorli matn. typeof buni tasdiqlaydi: endi bu obyekt emas, string.

parse — matndan obyektga

JavaScript

const matn = '{"ism":"Aziz","yosh":20,"faol":true}';

const talaba = JSON.parse(matn);

console.log(talaba);
console.log(talaba.ism);
console.log(talaba.yosh + 5);

Qayta obyektga aylandi — endi xossalarga murojaat qilish va son bilan amal bajarish mumkin.

Chiroyli formatlash

Uchinchi argument — chekinish:

JavaScript

const talaba = {
ism: "Aziz",
guruhlar: ["IT-21", "Web"],
manzil: { shahar: "Toshkent", tuman: "Chilonzor" },
};

console.log(JSON.stringify(talaba));

console.log(JSON.stringify(talaba, null, 2));

2 — ikki probel chekinish. Fayl saqlash yoki xatolarni ko’rishda qulay; tarmoqqa yuborishda esa qisqa shakl ishlatiladi.

JSON qoidalari — obyektdan farqi

JSON JavaScript obyektidan qattiqroq:

JavaScript

const notogri = "{ism: 'Aziz'}";

try {
JSON.parse(notogri);
} catch (xato) {
console.log("Xato:", xato.message);
}

const togri = '{"ism": "Aziz"}';
console.log(JSON.parse(togri));

Qoidalar:

Kalitlar har doim qo’shtirnoq ichida: "ism", ism emas;
matnlar faqat qo’shtirnoq, bitta tirnoq emas;
oxirgi elementdan keyin vergul qo’yilmaydi;
izoh yozib bo’lmaydi.

Nima yo’qoladi

Hamma qiymat ham JSON’ga sig’maydi:

JavaScript

const obyekt = {
matn: "bor",
son: 42,
aniqmas: undefined,
funksiya: () => "salom",
sana: new Date("2026-01-15"),
cheksiz: Infinity,
};

console.log(JSON.stringify(obyekt, null, 2));

Natijada:

undefined va funksiyalar butunlay tushib qoladi;
Date matnga aylanadi — parse dan keyin Date emas, string bo’ladi;
Infinity va NaN → null.

Sana bilan ehtiyot

JSON.parse sanani avtomatik tiklamaydi:

const m = JSON.parse('{"sana":"2026-01-15T00:00:00.000Z"}');
console.log(typeof m.sana);          // "string"
const sana = new Date(m.sana);       // qo'lda tiklash kerak

Chuqur nusxa olish

Spread faqat bir qavat nusxa oladi. JSON orqali esa to’liq nusxa olish mumkin:

JavaScript

const asl = { ism: "Aziz", manzil: { shahar: "Toshkent" } };

const sayoz = { ...asl };
sayoz.manzil.shahar = "Buxoro";
console.log("Spread'dan keyin:", asl.manzil.shahar);

const asl2 = { ism: "Aziz", manzil: { shahar: "Toshkent" } };
const chuqur = JSON.parse(JSON.stringify(asl2));
chuqur.manzil.shahar = "Samarqand";
console.log("JSON'dan keyin:", asl2.manzil.shahar);

Bu usul ishlaydi, lekin yuqoridagi cheklovlar bilan. Zamonaviy brauzerlarda structuredClone() yaxshiroq — u Date va boshqa turlarni saqlaydi.

Xatoni ushlash

Tashqaridan kelgan JSON’ni har doim try/catch bilan o’qing:

JavaScript

function xavfsizParse(matn) {
try {
  return JSON.parse(matn);
} catch {
  console.log("Noto'g'ri JSON, standart qiymat qaytarildi");
  return null;
}
}

console.log(xavfsizParse('{"a":1}'));
console.log(xavfsizParse("buzilgan matn"));

Massiv ham JSON bo’ladi

JavaScript

const talabalar = [
{ ism: "Aziz", ball: 85 },
{ ism: "Dilnoza", ball: 92 },
];

const matn = JSON.stringify(talabalar);
console.log(matn);

const qayta = JSON.parse(matn);
console.log(qayta.map((t) => t.ism));

API’lar ko’pincha aynan shunday massiv qaytaradi.

Amaliy mashq

Uch xossali obyektni JSON.stringify bilan matnga o’giring;
natijani JSON.parse bilan qayta obyektga aylantiring;
null, 2 bilan chiroyli formatlang;
obyektga funksiya va undefined qo’shib, ular yo’qolishini ko’ring;
buzilgan JSON matnini try/catch bilan o’qing;
ichma-ich obyektni JSON orqali chuqur nusxalang.

4-qadam formatning asosiy cheklovini ko’rsatadi.

Qisqacha xulosa

JSON — ma’lumotni matn ko’rinishida yozish formati.
JSON.stringify obyektni matnga, JSON.parse matnni obyektga o’giradi.
Uchinchi argument (null, 2) chiroyli formatlaydi.
Kalitlar va matnlar qo’shtirnoq ichida bo’lishi shart.
undefined, funksiya yo’qoladi; Date matnga aylanadi.
Tashqi JSON’ni doim try/catch bilan o’qing.

Keyingi darsda localStorage — ma’lumotni brauzerda saqlash.