JavaScript klasslar (class, constructor)

Bitta obyekt yaratish oson. Ammo yuzta bir xil tuzilishdagi obyekt kerak bo’lsa — har birini qo’lda yozish mumkin emas. Klass shu obyektlar uchun shablon beradi.

Muammo: takrorlanadigan obyektlar

const t1 = { ism: "Aziz", ball: 85, holat() { return this.ball >= 60; } };
const t2 = { ism: "Dilnoza", ball: 92, holat() { return this.ball >= 60; } };

Tuzilma bir xil, metod har obyektda qayta yozilgan. Shablon kerak.

Birinchi klass

JavaScript

class Talaba {
constructor(ism, ball) {
  this.ism = ism;
  this.ball = ball;
}

otdimi() {
  return this.ball >= 60;
}

tavsif() {
  return this.ism + " — " + this.ball + " ball";
}
}

const aziz = new Talaba("Aziz", 85);
const dilnoza = new Talaba("Dilnoza", 45);

console.log(aziz.tavsif());
console.log(aziz.otdimi());
console.log(dilnoza.otdimi());

new nima qiladi

new Talaba("Aziz", 85) uch qadamni bajaradi:

bo’sh obyekt yaratadi;
uni this qilib constructor ni chaqiradi;
shu obyektni qaytaradi.

new ni unutish — keng uchraydigan xato:

JavaScript

class Talaba {
constructor(ism) {
  this.ism = ism;
}
}

try {
const t = Talaba("Aziz");
} catch (xato) {
console.log("Xato:", xato.message);
}

Metodlar umumiy saqlanadi

JavaScript

class Talaba {
constructor(ism) {
  this.ism = ism;
}
salom() {
  return "Salom, " + this.ism;
}
}

const a = new Talaba("Aziz");
const b = new Talaba("Dilnoza");

console.log(a.salom());
console.log(a.salom === b.salom);

true chiqdi — metod har obyektda nusxalanmaydi, bitta joyda saqlanadi. Xotira tejaladi. Bu mexanizm prototip darsida ochiladi.

Standart qiymat va tekshiruv

JavaScript

class Mahsulot {
constructor(nom, narx, soni = 1) {
  if (narx < 0) {
    throw new Error("Narx manfiy bo'lolmaydi");
  }
  this.nom = nom;
  this.narx = narx;
  this.soni = soni;
}

jami() {
  return this.narx * this.soni;
}
}

const olma = new Mahsulot("Olma", 12000, 3);
console.log(olma.jami());

const non = new Mahsulot("Non", 5000);
console.log(non.soni, non.jami());

try {
new Mahsulot("Xato", -100);
} catch (e) {
console.log(e.message);
}

Constructor — ma’lumot to’g’riligini tekshirish uchun eng mos joy.

Getter va setter

Xossa kabi ko’rinadigan, lekin funksiya bo’lgan a’zolar:

JavaScript

class Aylana {
constructor(radius) {
  this.radius = radius;
}

get yuza() {
  return +(Math.PI * this.radius ** 2).toFixed(2);
}

get diametr() {
  return this.radius * 2;
}

set diametr(qiymat) {
  this.radius = qiymat / 2;
}
}

const a = new Aylana(5);

console.log(a.yuza);
console.log(a.diametr);

a.diametr = 20;
console.log(a.radius);

a.yuza — qavssiz chaqirilyapti, lekin har safar qaytadan hisoblanadi. set esa o’zlashtirishni ushlab, boshqa xossani yangiladi.

Maxfiy xossalar

# bilan boshlangan xossaga tashqaridan tegib bo’lmaydi:

JavaScript

class Hisob {
#balans = 0;

constructor(boshlangich) {
  this.#balans = boshlangich;
}

qoshish(summa) {
  if (summa <= 0) return "Noto'g'ri summa";
  this.#balans += summa;
  return this.#balans;
}

get balans() {
  return this.#balans;
}
}

const h = new Hisob(1000);
console.log(h.qoshish(500));
console.log(h.qoshish(-50));
console.log(h.balans);
console.log(Object.keys(h));

Object.keys maxfiy xossani ko’rsatmadi — #balans faqat klass ichida mavjud. Tashqarida h.#balans deb yozish esa umuman sintaksis xatosi: kod ishga ham tushmaydi.

Bu closure bilan erishilgan yopiqlikning klassdagi rasmiy shakli.

static — klassning o’zida

JavaScript

class Matematika {
static PI = 3.14159;

static kvadrat(n) {
  return n * n;
}

static ortacha(...sonlar) {
  return sonlar.reduce((a, b) => a + b, 0) / sonlar.length;
}
}

console.log(Matematika.PI);
console.log(Matematika.kvadrat(7));
console.log(Matematika.ortacha(10, 20, 30));

static a’zolar klassga tegishli, obyektga emas — new shart emas. Ko’pincha yordamchi funksiyalar va sanoqlar uchun ishlatiladi.

Amaliy mashq

Kitob klassini yozing: nom, muallif, yil;
tavsif() metodini qo’shing;
constructor’da yil ni tekshiring — kelajakdagi sana bo’lsa xato bering;
get yoshi getter qo’shing (hozirgi yildan ayirsin);
#nusxalar maxfiy xossasi va uni oshiruvchi metod yozing;
static taqqosla(a, b) bilan ikki kitobni yil bo’yicha solishtiring.

Qisqacha xulosa

Klass — obyektlar uchun shablon; new bilan nusxa yaratiladi.
constructor boshlang’ich xossalarni o’rnatadi va tekshiruv uchun mos joy.
Metodlar barcha nusxalar uchun bitta joyda saqlanadi.
get/set xossa ko’rinishidagi funksiyalar beradi.
# maxfiy xossa — tashqaridan murojaat qilib bo’lmaydi.
static a’zolar klassning o’ziga tegishli.

Keyingi darsda meros — klasslarni kengaytirish.