JavaScript funksional dasturlash asoslari

Massiv metodlari va arrow funksiyalar — funksional uslubning bir qismi. Bu darsda uning tamoyillari va nima uchun kodni ishonchli qilishini ko’ramiz.

Sof funksiya

JavaScript

// Sof: bir xil kirish → bir xil chiqish, tashqi olamga tegmaydi
function qoshSof(a, b) {
return a + b;
}

console.log(qoshSof(2, 3));
console.log(qoshSof(2, 3));

// Nosof: tashqi holatga bog'liq va uni o'zgartiradi
let jami = 0;
function qoshNosof(n) {
jami += n;
return jami;
}

console.log(qoshNosof(5));
console.log(qoshNosof(5));

Nosof funksiya bir xil argument bilan turli natija berdi — chunki u tashqi jami ga bog’liq.

Sof funksiyaning foydasi: sinash oson (faqat kirish va chiqish), natijasini keshlash mumkin, va tartibini o’zgartirish xavfsiz.

O’zgartirmaslik (immutability)

JavaScript

const asl = [3, 1, 2];

// O'zgartiradigan metodlar
const nusxa1 = [...asl];
nusxa1.push(4);
nusxa1.sort();

console.log("asl:", asl);
console.log("nusxa:", nusxa1);

// O'zgartirmaydigan yozuv
const qoshilgan = [...asl, 4];
const saralangan = [...asl].sort((a, b) => a - b);
const filtrlangan = asl.filter((n) => n > 1);

console.log("asl hali ham:", asl);
console.log(qoshilgan, saralangan, filtrlangan);

O’zgartiradi	O’zgartirmaydi
`push`, `pop`, `shift`, `unshift`	`[...massiv, yangi]`
`splice`	`slice`, `filter`
`sort`, `reverse`	`[...massiv].sort()`, `toSorted()`

Obyektlar uchun ham xuddi shunday:

JavaScript

const talaba = { ism: "Aziz", ball: 85 };

// O'zgartiradi
// talaba.ball = 90;

// Yangi obyekt qaytaradi
const yangilangan = { ...talaba, ball: 90 };

console.log(talaba);
console.log(yangilangan);
console.log(talaba === yangilangan);

Yuqori tartibli funksiyalar

JavaScript

// Funksiya qabul qiladi
function ikkiMarta(amal, qiymat) {
return amal(amal(qiymat));
}

console.log(ikkiMarta((n) => n * 3, 2));

// Funksiya qaytaradi
function kopaytiruvchi(n) {
return (son) => son * n;
}

const besh = kopaytiruvchi(5);
console.log(besh(10));

Kompozitsiya

Kichik funksiyalarni ulab, kattasini yasash:

JavaScript

const trim = (s) => s.trim();
const kichik = (s) => s.toLowerCase();
const chiziq = (s) => s.replaceAll(" ", "-");

// Qo'lda ulash — ichma-ich, o'ngdan chapga o'qiladi
console.log(chiziq(kichik(trim("  Salom Dunyo  "))));

// Kompozitsiya yordamchisi — chapdan o'ngga
const ulash = (...amallar) => (qiymat) =>
amallar.reduce((natija, amal) => amal(natija), qiymat);

const slugYasa = ulash(trim, kichik, chiziq);

console.log(slugYasa("  Salom Dunyo  "));
console.log(slugYasa("  JavaScript Darslari  "));

ulash funksiyasi reduce ustiga qurilgan: har amal oldingisining natijasini oladi. Natija — o’qiladigan, qayta ishlatiladigan zanjir.

Currying

JavaScript

// Oddiy
function qosh(a, b, c) {
return a + b + c;
}
console.log(qosh(1, 2, 3));

// Curried
const qoshC = (a) => (b) => (c) => a + b + c;
console.log(qoshC(1)(2)(3));

// Foydasi: qisman qo'llash
const ondanBoshlab = qoshC(10);
const ondanVaBeshdan = ondanBoshlab(5);

console.log(ondanVaBeshdan(1));
console.log(ondanVaBeshdan(2));

Amaliy misol

JavaScript

const talabalar = [
{ ism: "Aziz", ball: 85, guruh: "IT-21" },
{ ism: "Dilnoza", ball: 92, guruh: "IT-20" },
{ ism: "Bobur", ball: 45, guruh: "IT-21" },
{ ism: "Nodira", ball: 78, guruh: "IT-21" },
];

const guruhBoyicha = (g) => (t) => t.guruh === g;
const ballKopi = (n) => (t) => t.ball >= n;
const olish = (kalit) => (t) => t[kalit];

const natija = talabalar
.filter(guruhBoyicha("IT-21"))
.filter(ballKopi(60))
.map(olish("ism"));

console.log(natija);

const ortacha = talabalar.reduce((s, t) => s + t.ball, 0) / talabalar.length;
console.log("O'rtacha ball:", ortacha.toFixed(1));

Har qadam nomlangan va alohida sinaladi. Zanjir yuqoridan pastga o’qiladi va asl massivga tegmaydi.

Memoizatsiya

Sof funksiya natijasini keshlash xavfsiz — kirish bir xil bo’lsa, natija ham bir xil:

JavaScript

function keshla(amal) {
const kesh = new Map();

return (n) => {
  if (kesh.has(n)) {
    console.log("  keshdan:", n);
    return kesh.get(n);
  }
  const natija = amal(n);
  kesh.set(n, natija);
  return natija;
};
}

const ogirHisob = keshla((n) => {
let s = 0;
for (let i = 0; i < n * 100000; i++) s += i;
return s;
});

console.log(ogirHisob(10));
console.log(ogirHisob(10));
console.log(ogirHisob(20));

Map va closure birga — ikkinchi chaqiruvda hisob qaytarilmadi.

Qachon ishlatmaslik

Amaliy mashq

Nosof funksiyani sof qilib qayta yozing;
massivni push o’rniga spread bilan kengaytiring;
obyekt xossasini o’zgartirmasdan yangi nusxa yasang;
funksiya qaytaradigan funksiya yozing;
ulash bilan uch amalni zanjirlang;
keshla yordamchisini yozib, ikki marta chaqiring.

Qisqacha xulosa

Sof funksiya: bir xil kirish → bir xil chiqish, yon ta’sirsiz.
O’zgartirmaslik: asl ma’lumotga tegmay, yangi nusxa qaytarish.
push/sort o’zgartiradi — [...massiv] bilan nusxa oling.
Yuqori tartibli funksiya funksiyani oladi yoki qaytaradi.
Kompozitsiya kichik funksiyalarni zanjirga ulaydi.
Sof funksiya natijasini keshlash xavfsiz (memoizatsiya).

Keyingi darsda Proxy va Reflect — obyekt xatti-harakatini boshqarish.