Python'da to'plam (set) va kortej (tuple)

Ro’yxat va lug’at — eng ko’p ishlatiladigan to’plamlar. Python’da yana ikkitasi bor: to’plam (set) — takrorsiz elementlar uchun, va kortej (tuple) — o’zgarmaydigan ma’lumot uchun. Bu darsda ularning nima uchun kerakligini ko’ramiz.

To’plam (set) — takrorsiz elementlar

To’plam ham { } ichida yoziladi, lekin lug’atdan farqi — bu yerda kalit emas, faqat qiymatlar. Uning asosiy xususiyati: takror bo’lmaydi.

Python

sonlar = {1, 2, 2, 3, 3, 3}
print(sonlar)

Takroriy qiymatlar avtomatik olib tashlandi. Aynan shu xususiyat to’plamni qulay qiladi: ro’yxatdagi takrorlarni yo’qotishning eng tez usuli — uni to’plamga aylantirish:

Python

ismlar = ["Aziz", "Dilnoza", "Aziz", "Bobur", "Dilnoza"]
noyob = set(ismlar)
print(noyob)
print(len(noyob))

Besh elementli ro’yxatda faqat 3 ta noyob ism bor edi — to’plam qolganini o’zi olib tashladi.

To’plam amallari

To’plamlar matematikadagi to’plamlar kabi ishlaydi — kesishma, birlashma:

Python

a = {1, 2, 3, 4}
b = {3, 4, 5, 6}
print(a & b)   # kesishma — ikkalasida bor
print(a | b)   # birlashma — barcha elementlar
print(a - b)   # ayirma — faqat a da bor

Masalan, ikki guruh o’quvchilarining umumiylarini topish uchun & juda qulay.

Kortej (tuple) — o’zgarmas ro’yxat

Kortej ro’yxatga o’xshaydi, lekin yumaloq qavs ( ) bilan yoziladi va bir marta yaratilgach o’zgartirib bo’lmaydi:

Python

koordinata = (41.31, 69.24)
print(koordinata[0])
print(koordinata[1])

Elementga indeks orqali murojaat ro’yxatdagidek ishlaydi. Lekin koordinata[0] = 50 yozsangiz — TypeError, chunki kortej o’zgarmas.

Kortej nega kerak

Agar ro’yxat bor bo’lsa, kortej nimaga? Sabablari:

Himoya — o’zgarmasligi kerak bo’lgan ma’lumot (koordinata, tug’ilgan sana) tasodifan buzilmaydi.
Ma’no — kod o’quvchiga “bu qiymatlar birga yuradi va o’zgarmaydi” degan signal beradi.
Funksiyadan bir nechta qiymat qaytarish — buni keyingi return darsida ko’ramiz.

To’rt to’plamni solishtirish

Tur	Qavs	Tartib	O’zgaradi	Takror
Ro’yxat (list)	`[ ]`	Bor	Ha	Bo’ladi
Kortej (tuple)	`( )`	Bor	Yo’q	Bo’ladi
To’plam (set)	`{ }`	Yo’q	Ha	Bo’lmaydi
Lug’at (dict)	`{ }`	Bor	Ha	Kalit takrorlanmaydi

Amaliy mashq

Takrorlarni tozalang:

Ichida takrorlanuvchi elementlar bo’lgan ro’yxat yarating;
set() bilan uni takrorsiz to’plamga aylantiring;
ikkinchi to’plam yaratib, kesishmasini (&) va birlashmasini (|) toping;
koordinata = (41.3, 69.2) kortejini yarating va elementlarini chiqaring;
kortej elementini o’zgartirishga urinib ko’ring.

Oxirgi qadamda qanday xato chiqdi — kortej nega “o’zgarmas” deyiladi?

Qisqacha xulosa

To’plam (set) — { }, takrorsiz, tartibsiz, indekssiz. Takrorlarni yo’qotish uchun ideal: set(royxat).
To’plam amallari: & (kesishma), | (birlashma), - (ayirma).
Kortej (tuple) — ( ), ro’yxatga o’xshaydi, lekin o’zgarmas.
O’zgarmaslik ma’lumotni tasodifiy o’zgarishdan himoya qiladi.
Bo’sh to’plam — set(), bo’sh {} esa lug’at.

Shu bilan ma’lumot saqlash tuzilmalarini yakunladik. Keyingi darsda funksiya — kodni qayta ishlatiladigan bloklarga bo’lish usulini o’rganamiz.