Python'da stringlar bilan ishlash

Ma’lumot tiplari darsida str — matn turi bilan tanishdik. Matn dasturlarda eng ko’p uchraydigan ma’lumotlardan biri: foydalanuvchi ismi, xabar, manzil. Bu darsda matnni birlashtirish, bo’laklarga ajratish va o’zgartirishning asosiy usullarini ko’ramiz.

Matn yaratish

Matn qo’shtirnoq yoki oddiy tirnoq ichida yoziladi:

ism = "Aziz"
salom = 'Assalomu alaykum'

Agar matn ichida tirnoqning o’zi kerak bo’lsa, tashqi va ichki tirnoqni har xil qilib tanlanadi:

Python

gap = "U 'salom' dedi"
print(gap)

Ko’p qatorli matn uchun uchta tirnoq ishlatiladi:

Python

xat = """Hurmatli mijoz,
Buyurtmangiz qabul qilindi.
Rahmat!"""
print(xat)

Matnlarni birlashtirish

Ikki matnni + belgisi birlashtiradi (konkatenatsiya):

Python

ism = "Aziz"
familiya = "Karimov"
toliq = ism + " " + familiya
print(toliq)

E’tibor bering: ism + familiya yozilsa AzizKarimov chiqadi — orasiga bo’sh joy qo’yish uchun " " qo’shildi.

Matnni songa ko’paytirib, takrorlash ham mumkin:

Python

print("=" * 20)

f-string — matnga qiymat qo’shishning qulay yo’li

Matn ichiga o’zgaruvchi qiymatini joylashning eng qulay usuli — f-string. Matndan oldin f harfi qo’yiladi, o’zgaruvchi esa {} ichida yoziladi:

Python

ism = "Aziz"
yosh = 25
print(f"Mening ismim {ism}, yoshim {yosh}")

f-string str() ga o’tkazishni o’zi bajaradi — son ham, matn ham {} ichida bemalol ishlatiladi. Qavs ichida oddiy hisob ham yozish mumkin:

Python

narx = 12000
soni = 3
print(f"Umumiy: {narx * soni} so'm")

Matn uzunligi va indeks

Matndagi belgilar sonini len() funksiyasi qaytaradi:

Python

soz = "Python"
print(len(soz))

Matndagi har bir belgiga uning indeksi orqali murojaat qilish mumkin. Indeks noldan boshlanadi — birinchi belgi 0, ikkinchisi 1:

Python

soz = "Python"
print(soz[0])
print(soz[1])

Oxirgi belgiga manfiy indeks bilan yetish qulay: -1 — oxirgi belgi:

Python

soz = "Python"
print(soz[-1])

Bo’lakka ajratish (slice)

Matnning bir qismini olish uchun [boshi:oxiri] ko’rinishidagi slice ishlatiladi. Boshi kiradi, oxiri kirmaydi:

Python

soz = "Python"
print(soz[0:3])
print(soz[2:])
print(soz[:4])

soz[0:3] — 0, 1, 2-indeksdagi belgilar (3 kirmaydi). Bir tomonini tashlab qoldirsangiz, Python boshidan yoki oxirigacha oladi.

Foydali metodlar

Matn turi bilan birga tayyor metodlar keladi — matn ustida amal bajaradigan funksiyalar. Ular matn.metod() ko’rinishida chaqiriladi. Eng ko’p ishlatiladiganlari:

Python

gap = "  Salom Dunyo  "

print(gap.upper())      # katta harf
print(gap.lower())      # kichik harf
print(gap.strip())      # chetdagi bo'sh joylarni olib tashlash
print(gap.replace("Dunyo", "Python"))

Yana bir foydali metod — split() — matnni bo’shliq bo’yicha ro’yxatga ajratadi:

Python

gap = "olma anor uzum"
print(gap.split())

Ro’yxat (list) mavzusini keyingi bo’limlarda batafsil ko’ramiz — hozircha split matnni so’zlarga ajratishini bilish kifoya.

Amaliy mashq

Foydalanuvchiga xabar tayyorlaydigan kod yozing:

ism = "aziz karimov" o’zgaruvchisini yarating;
.title() bilan uni to’g’ri bosh harflarga keltiring;
f-string bilan “Salom, Aziz Karimov!” xabarini chiqaring;
ismning uzunligini len() bilan toping;
slice bilan faqat familiyani ajratib oling.

So’ng ism o’zgaruvchisini qayta chiqaring — .title() uni o’zgartirdimi yoki yangi matn qaytardimi?

Qisqacha xulosa

Matn tirnoq ("..." yoki '...') ichida; ko’p qatorli matn uchun uchta tirnoq.
+ matnlarni birlashtiradi, * takrorlaydi; matn va sonni to’g’ridan qo’shib bo’lmaydi.
f-string (f"...{ozgaruvchi}...") — matnga qiymat qo’shishning qulay usuli, o’zgartirishni o’zi bajaradi.
len() — uzunlik; indeks noldan boshlanadi, -1 — oxirgi belgi.
Slice [boshi:oxiri] matnning bir qismini oladi (oxiri kirmaydi).
Metodlar: upper, lower, strip, replace, split — matn ustida amal bajaradi.

Keyingi darsda foydalanuvchi bilan muloqotni ko’ramiz: input orqali ma’lumot olish va print ni to’liqroq boshqarish.