Python'da lug'at (dict) bilan ishlash

Ro’yxatda qiymatlarga tartib raqami (indeks) orqali murojaat qildik. Lekin ba’zan raqam emas, nom bo’yicha izlash qulayroq: “Azizning yoshi qancha?” degandek. Aynan shu ish uchun Python’da lug’at (dict) bor. Bu darsda lug’at yaratish va u bilan ishlashni ko’ramiz.

Lug’at nima

Lug’at — kalit-qiymat juftliklaridan iborat to’plam. Har bir qiymat o’ziga tegishli kalit bilan saqlanadi. Xuddi haqiqiy lug’atdagidek: so’z (kalit) → tarjima (qiymat). U figurali qavs { } ichida yoziladi:

Python

inson = {
  "ism": "Aziz",
  "yosh": 25,
  "shahar": "Toshkent"
}
print(inson)

Bu yerda "ism", "yosh", "shahar" — kalitlar; "Aziz", 25, "Toshkent" — ularning qiymatlari. Kalit va qiymat orasida ikki nuqta (:) turadi.

Qiymatga kalit orqali murojaat

Qiymatni olish uchun kalitni kvadrat qavsda yozamiz:

Python

inson = {"ism": "Aziz", "yosh": 25}
print(inson["ism"])
print(inson["yosh"])

Bu ro’yxatdagi [0], [1] ga o’xshaydi, farqi — bu yerda raqam emas, ma’noli kalit ishlatiladi. Shuning uchun kod o’qishga ancha tushunarli: inson["yosh"] — inson[1] dan aniqroq.

Qo’shish va o’zgartirish

Lug’at o’zgaruvchan. Yangi kalitga qiymat bersangiz — qo’shiladi; mavjud kalitga bersangiz — almashadi:

Python

inson = {"ism": "Aziz", "yosh": 25}
inson["shahar"] = "Toshkent"   # yangi kalit — qo'shiladi
inson["yosh"] = 26             # mavjud kalit — o'zgaradi
print(inson)

Kalitni o’chirish uchun del ishlatiladi: del inson["shahar"].

get — xavfsiz o’qish

get metodi kalit bo’lmasa ham xato bermaydi — u None yoki siz bergan standart qiymatni qaytaradi:

Python

inson = {"ism": "Aziz", "yosh": 25}
print(inson.get("telefon"))
print(inson.get("telefon", "ko'rsatilmagan"))

Lug’at ustidan yurish

for sikli lug’at bo’yicha yurganda kalitlarni beradi. Kalit va qiymatni birga olish uchun .items() ishlatiladi:

Python

narxlar = {"non": 3000, "sut": 8000, "tuxum": 15000}
for mahsulot, narx in narxlar.items():
  print(f"{mahsulot}: {narx} so'm")

.keys() faqat kalitlarni, .values() faqat qiymatlarni beradi.

Ro’yxat va lug’at — qaysi biri qachon

Ro’yxat — tartib muhim bo’lganda, elementlar bir turdagi bo’lganda (baholar, ismlar ro’yxati).
Lug’at — har element o’z nomi bilan izlanganda, biror narsaning xususiyatlarini saqlaganda (bir insonning ismi, yoshi, shahri).

Amaliy mashq

Talaba ma’lumotlarini lug’atda saqlang:

talaba = {"ism": "Aziz", "yosh": 20} lug’atini yarating;
unga "shahar" kalitini qo’shing;
yosh qiymatini yangilang;
get() bilan mavjud bo’lmagan "telefon" kalitini o’qing — xato chiqmasligiga e’tibor bering;
for bilan barcha kalit-qiymat juftlarini chiqaring.

talaba["telefon"] deb yozib ko’ring — get() dan farqi nimada?

Qisqacha xulosa

Lug’at — { } ichidagi kalit: qiymat juftliklari.
Qiymatga kalit orqali murojaat qilinadi: inson["ism"].
Yangi kalitga qiymat berish — qo’shadi; mavjud kalitga — o’zgartiradi.
Bo’lmagan kalit KeyError beradi; get esa xavfsiz — None yoki standart qiymat qaytaradi.
.items() — kalit va qiymatni birga, .keys()/.values() — alohida beradi.

Keyingi darsda to’plam (set) va kortej (tuple) — ma’lumotni saqlashning yana ikki usulini ko’ramiz.