Python'da o'zgaruvchilar

O’tgan darsda Python muhitini o’rnatib, birinchi dasturimizni ishga tushirdik. Uning yagona vazifasi — tayyor matnni ekranga chiqarish edi. Haqiqiy dasturlar esa ma’lumot bilan ishlaydi: uni eslab qoladi, o’zgartiradi va qayta ishlatadi. Ma’lumotni eslab qolishning asosiy vositasi — o’zgaruvchi.

Bu darsda o’zgaruvchi nima ekanini, uni qanday yaratishni, Python xotirada qiymatni qanday saqlashini va nomlashning qoidalarini ko’rib chiqamiz.

O’zgaruvchi nima

O’zgaruvchi (variable) — bu ma’lumotga berilgan nom. Uni xotiradagi qutiga qiyoslash mumkin: qutiga qiymat solamiz, unga nom beramiz va keyin o’sha nom orqali qiymatga murojaat qilamiz.

Buning zarurati amaliy. Dastur biror qiymatni — foydalanuvchi ismi, narx, hisob natijasi — bir joyda hisoblab, boshqa joyda ishlatishi kerak bo’ladi. Har safar qiymatni qaytadan yozish o’rniga, unga bir marta nom beriladi va keyin shu nom takror ishlatiladi.

Python’da o’zgaruvchi tenglik belgisi (=) orqali yaratiladi. Chapda — nom, o’ngda — qiymat:

ism = "Aziz"
yosh = 25

Bu ikki qatorda ikkita o’zgaruvchi yaratildi: ism nomiga "Aziz" matni, yosh nomiga 25 soni bog’landi. Endi bu nomlarni dasturning istalgan joyida ishlatishimiz mumkin:

Python

ism = "Aziz"
yosh = 25
print(ism)
print(yosh)

Qiymatni o’zgartirish

O’zgaruvchining nomi “o’zgaruvchi” bo’lishining sababi shundaki, unga bog’langan qiymat dastur davomida o’zgarishi mumkin. Yangi qiymat o’zlashtirilsa, eskisi almashadi:

Python

narx = 1000
print(narx)

narx = 1500
print(narx)

Ikkinchi narx = 1500 qatoridan keyin o’zgaruvchi eski 1000 qiymatini “unutadi” — endi u 1500 ga bog’langan. Python har doim o’zgaruvchining eng oxirgi qiymatini saqlaydi.

O’zgaruvchining qiymatidan foydalanib, uni yangilash ham mumkin. Bu ayniqsa hisob-kitoblarda ko’p uchraydi:

Python

ball = 10
ball = ball + 5
print(ball)

Bu yerda ball + 5 avval hisoblanadi (10 + 5 = 15), so’ng natija yana ball ga o’zlashtiriladi.

Bir nechta o’zgaruvchini yaratish

Python bir qatorda bir nechta o’zgaruvchi yaratishga imkon beradi. Bu kodni qisqartiradi, lekin faqat qiymatlar mantiqan bog’liq bo’lganda ishlatgan ma’qul:

Python

a, b, c = 1, 2, 3
print(a, b, c)

Bir nechta o’zgaruvchiga bir xil qiymat berish uchun zanjir shaklidagi o’zlashtirishdan foydalaniladi:

Python

x = y = z = 0
print(x, y, z)

Nomlash qoidalari

Python o’zgaruvchi nomlariga bir nechta qat’iy qoida qo’yadi. Ular buzilsa, dastur ishga tushmaydi:

Nom harf yoki pastki chiziq (_) bilan boshlanishi kerak, raqam bilan emas.
Nomda faqat harflar, raqamlar va pastki chiziq bo’lishi mumkin — bo’sh joy va tinish belgilari mumkin emas.
Nom Python’ning kalit so’zlaridan biri bo’la olmaydi (masalan if, for, class — ular til uchun band).
Nom registrga sezgir: yosh, Yosh va YOSH — uchta har xil o’zgaruvchi.

Quyidagi jadval to’g’ri va noto’g’ri nomlarni ko’rsatadi:

To’g’ri	Noto’g’ri	Sabab
`ism`	`1ism`	raqam bilan boshlangan
`foydalanuvchi_yoshi`	`foydalanuvchi yoshi`	bo’sh joy bor
`_summa`	`summa!`	taqiqlangan belgi (`!`)
`narx2`	`for`	kalit so’z

Yaxshi nom tanlash

Yuqoridagilar — majburiy qoidalar. Ulardan tashqari, majburiy bo’lmagan, lekin muhim uslub masalasi bor: nom ma’noli bo’lishi kerak.

Python kodlarni o’qiladigan bo’lishiga alohida e’tibor beradi. Shuning uchun o’zgaruvchiga uning mazmunini bildiradigan nom berish tavsiya qilinadi. Bir necha so’zdan iborat nomlar pastki chiziq bilan ajratiladi — bu uslub snake_case deb ataladi:

# Yaxshi — nomdan mazmun ko'rinib turibdi
foydalanuvchi_ismi = "Aziz"
umumiy_summa = 15000

# Yomon — nima saqlanayotgani noaniq
a = "Aziz"
x = 15000

Ikkala variant ham ishlaydi, lekin birinchisi keyinroq kodni o’qiganingizda (yoki boshqa kimdir o’qiganda) ancha tushunarli bo’ladi. Bu — Python jamoasining rasmiy uslub qo’llanmasi (PEP 8) tavsiyasi; unga keyingi darslarda batafsil qaytamiz.

O’zgaruvchida qanday ma’lumot saqlanadi

Yuqoridagi misollarda o’zgaruvchilarga har xil turdagi qiymatlar berdik: "Aziz" — matn, 25 — butun son. Python o’zgaruvchining turini o’zlashtirilgan qiymatga qarab o’zi aniqlaydi — turni oldindan e’lon qilish shart emas (ba’zi tillarda bu majburiy).

Har bir qiymatning turini type() funksiyasi orqali ko’rish mumkin:

Python

ism = "Aziz"
yosh = 25
print(type(ism))
print(type(yosh))

Bu yerda str — matn (string), int — butun son (integer) turini bildiradi. Turlar mavzusini keyingi darsda batafsil ko’rib chiqamiz — hozircha shuni bilish yetarli: o’zgaruvchi istalgan turdagi ma’lumotni saqlay oladi va turni Python o’zi belgilaydi.

Amaliy mashq

O’zingiz haqingizda qisqa “profil” yozing:

ism, yosh, shahar va kasb o’zgaruvchilarini yarating;
har biriga mos qiymat bering — yosh son, qolganlari matn bo’lsin;
print() bilan to’rt qatorda chiqaring;
bir yildan keyingi holatni ko’rsatish uchun yosh qiymatini yangilang va qayta chiqaring.

So’ng nomlaringizni tekshiring: har biri saqlayotgan qiymatni izohsiz tushuntirib turibdimi?

Qisqacha xulosa

O’zgaruvchi — ma’lumotga berilgan nom; u xotiradagi qiymatga murojaat qilish uchun ishlatiladi.
O’zgaruvchi = belgisi orqali yaratiladi: chapda nom, o’ngda qiymat. Bu belgi “teng” emas, “o’zlashtir” degani.
O’zgaruvchining qiymati dastur davomida o’zgarishi mumkin; Python doim eng oxirgi qiymatni saqlaydi.
Nom harf yoki _ bilan boshlanadi, bo’sh joy va kalit so’z mumkin emas, registr farqlanadi.
Ma’noli nomlar (snake_case) kodni o’qishni osonlashtiradi — bu uslub qoidasi.
Turni Python qiymatga qarab o’zi aniqlaydi; uni type() bilan ko’rish mumkin.

Keyingi darsda ma’lumot turlari bilan batafsil tanishamiz: matn, butun va kasr sonlar, mantiqiy qiymatlar bir-biridan nimasi bilan farq qiladi.