Python'da sonlar va arifmetik amallar

O’tgan darsda int va float turlari bilan tanishdik. Endi ular ustida amal bajarishni ko’ramiz: Python qanday arifmetik amallarni biladi, bo’lishning ikki turi nima uchun kerak va amallar qaysi tartibda hisoblanadi.

Asosiy arifmetik amallar

Python’da to’rt asosiy amal odatdagidek yoziladi:

Python

print(7 + 3)
print(7 - 3)
print(7 * 3)
print(7 / 3)

E’tibor bering: bo’lish (/) natijasi butun sonlar bo’lganda ham kasr son (float) bo’lib chiqadi. 7 / 3 — bu odatdagi matematik bo’lish, natijada 2.333... chiqadi.

Ikki xil bo’lish

Python’da bo’lishning ikki turi bor va ular boshlovchini ko’p chalkashtiradi.

Oddiy bo’lish (/) — har doim float qaytaradi:

Python

print(10 / 2)
print(9 / 4)

Butun bo’lish (//) — natijaning butun qismini qaytaradi, kasrni tashlaydi:

Python

print(10 // 3)
print(9 // 4)

10 // 3 — “10 ichida 3 nechta butun marta bor?” degan savolga javob: 3 marta (qoldiq hisobga olinmaydi).

Qoldiq — modul amali (%)

% amali bo’lishdan qolgan qoldiqni qaytaradi:

Python

print(10 % 3)
print(20 % 5)

10 % 3 → 10 ni 3 ga bo’lganda 3 marta (9) chiqadi, qoldiq — 1. 20 % 5 → qoldiqsiz bo’linadi, natija 0.

Bu amal ko’rinishidan oddiy, lekin amalda juda ko’p ishlatiladi. Eng keng tarqalgan qo’llanishi — sonning juft yoki toqligini aniqlash: juft son 2 ga qoldiqsiz bo’linadi:

Python

son = 8
print(son % 2)   # 0 → juft

son = 7
print(son % 2)   # 1 → toq

Darajaga ko’tarish

Sonni darajaga ko’tarish uchun ikkita yulduzcha (**) ishlatiladi:

Python

print(2 ** 3)
print(5 ** 2)
print(9 ** 0.5)

2 ** 3 — ikkining uchinchi darajasi (2×2×2 = 8). Oxirgi misolda 9 ** 0.5 — bu 9 dan kvadrat ildiz (0.5 daraja), natija 3.0.

Amallar tartibi

Bir ifodada bir nechta amal bo’lsa, Python ularni matematikadagi kabi tartibda bajaradi: avval darajaga ko’tarish, keyin ko’paytirish va bo’lish, oxirida qo’shish va ayirish:

Python

print(2 + 3 * 4)
print((2 + 3) * 4)

Birinchi qatorda avval 3 * 4 = 12, keyin 2 + 12 = 14. Ikkinchi qatorda qavs tartibni o’zgartiradi: avval 2 + 3 = 5, keyin 5 * 4 = 20.

Qisqartirilgan o’zlashtirish

O’zgaruvchilar darsida ball = ball + 5 kabi yozuvni ko’rgan edik. Python bunga qisqa shakl beradi: +=, -=, *=, /=:

Python

ball = 10
ball += 5     # ball = ball + 5 bilan bir xil
print(ball)

ball -= 3
print(ball)

Bu shakllar bir xil ishlaydi, faqat qisqaroq yoziladi. Ular sanoq va to’plash kabi vazifalarda ko’p uchraydi.

Amaliy mashq

Do’kon cheki uchun hisob-kitob yozing:

narx = 17500 va dona = 4 o’zgaruvchilarini yarating;
umumiy summani hisoblang va chiqaring;
summaning 12% soliqini hisoblang;
summani 3 kishiga bo’ling — / va // natijalarini yonma-yon chiqarib, farqini ko’ring;
qoldiqni % bilan toping.

Oxirida // va % natijalarini birga o’qing: ular bo’linmani va ortib qolganni to’liq tasvirlaydimi?

Qisqacha xulosa

Asosiy amallar: +, -, *, /. Oddiy bo’lish (/) doim float qaytaradi.
// — butun bo’lish (kasrni tashlaydi), % — qoldiq.
% 2 orqali sonning juft/toqligi aniqlanadi.
** — darajaga ko’tarish; 0.5 daraja — kvadrat ildiz.
Amallar tartibi matematikadagidek; qavs tartibni o’zgartiradi.
+=, -= kabi qisqartirilgan shakllar o’zgaruvchini yangilashning qisqa yo’li.

Keyingi darsda matn (str) bilan ishlashni ko’ramiz: birlashtirish, bo’laklarga ajratish va foydali metodlar.