Python'da ro'yxat (list) bilan ishlash

Bir nechta ismni saqlash uchun ism1, ism2, ism3 deb alohida o’zgaruvchi yozish noqulay. Python’da bir joyda ko’p qiymatni saqlash uchun ro’yxat (list) bor. Bu darsda ro’yxat yaratish, undan qiymat olish, o’zgartirish va u ustidan yurishni ko’ramiz.

Ro’yxat nima

Ro’yxat — tartiblangan qiymatlar to’plami. U kvadrat qavs [ ] ichida, vergul bilan ajratib yoziladi:

Python

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
print(mevalar)

Ro’yxatda har xil turdagi qiymatlar bo’lishi mumkin (matn, son), lekin amalda odatda bir xil turdagi narsalar saqlanadi — shunda ular bilan ishlash qulay bo’ladi. Bo’sh ro’yxat esa shunchaki [] bilan yoziladi.

Indeks — element o’rni

Ro’yxatdagi har bir elementning tartib raqami (indeks) bor. Muhim qoida: sanoq 0 dan boshlanadi.

Python

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
print(mevalar[0])
print(mevalar[2])

Birinchi element — [0], ikkinchisi — [1] va hokazo. Oxirgi elementga teskari indeks bilan ham yetish mumkin: [-1] — oxirgisi, [-2] — undan oldingisi:

Python

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
print(mevalar[-1])

Elementni o’zgartirish

Ro’yxat o’zgaruvchan: mavjud elementni indeks orqali almashtirish mumkin:

Python

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
mevalar[1] = "banan"
print(mevalar)

Bu ro’yxatning matndan (str) muhim farqi: matnni o’zgartirib bo’lmaydi, ro’yxatni esa bemalol.

Element qo’shish va o’chirish

Eng ko’p ishlatiladigan amallar:

Python

mevalar = ["olma", "anor"]
mevalar.append("uzum")     # oxiriga qo'shadi
mevalar.insert(0, "shaftoli")  # 0-o'ringa qo'yadi
print(mevalar)
mevalar.remove("anor")     # qiymati bo'yicha o'chiradi
print(mevalar)

Uzunlik va tekshirish

len() ro’yxatdagi element sonini beradi, in esa elementning bor-yo’qini tekshiradi:

Python

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
print(len(mevalar))
print("anor" in mevalar)
print("banan" in mevalar)

in — shart operatorlari bilan birga juda qulay: if "olma" in mevalar:.

Ro’yxat ustidan yurish

Ro’yxat — for sikli uchun eng tabiiy sherik:

Python

narxlar = [1200, 3400, 800]
jami = 0
for narx in narxlar:
  jami += narx
print(f"Jami: {jami} so'm")

Kesish (slice) — bir qismini olish

Ro’yxatning bir bo’lagini [boshlanish:tugash] bilan ajratib olish mumkin (tugash indeksi kirmaydi):

Python

sonlar = [10, 20, 30, 40, 50]
print(sonlar[1:4])
print(sonlar[:2])
print(sonlar[3:])

Amaliy mashq

Xaridlar ro’yxatini boshqaring:

xaridlar = ["non", "sut", "guruch"] ro’yxatini yarating;
append() bilan ikkita yangi mahsulot qo’shing;
indeks orqali birinchi elementni o’zgartiring;
remove() yoki pop() bilan bittasini o’chiring;
len() bilan uzunlikni chiqaring va in bilan “sut” borligini tekshiring;
slice bilan faqat dastlabki uchtasini oling.

pop() o’chirilgan elementni qaytaradi — uni o’zgaruvchiga saqlab ko’ring.

Qisqacha xulosa

Ro’yxat — [ ] ichidagi tartiblangan qiymatlar to’plami.
Indeks 0 dan boshlanadi; [-1] — oxirgi element.
Ro’yxat o’zgaruvchan: mevalar[1] = ... bilan almashtiriladi.
append (oxiriga), insert (o’ringa), remove (qiymat bo’yicha o’chirish) — asosiy metodlar.
len() — uzunlik, in — borligini tekshirish, [a:b] — kesish.

Keyingi darsda lug’at (dict) bilan tanishamiz — bu qiymatlarni tartib raqami emas, nom bo’yicha saqlash usuli.