Python'da shart operatorlari (if, elif, else)

Shu paytgacha dasturlarimiz har doim bir xil ishladi. Haqiqiy dastur esa vaziyatga qarab turli yo’l tutadi: parol to’g’ri bo’lsa — kiritadi, bo’lmasa — rad etadi. Bu qaror qabul qilish shart operatorlari orqali amalga oshiriladi.

if — birinchi shart

if (agar) operatori: bir shart rost bo’lsagina, ma’lum kodni bajaradi.

Python

yosh = 20
if yosh >= 18:
  print("Siz voyaga yetgansiz")

Ikki narsaga e’tibor bering:

if qatori ikki nuqta (:) bilan tugaydi.
Shart bajarilganda ishlaydigan kod ichkariga surilgan (chekinish).

Bu chekinish — Python’ning eng o’ziga xos qoidasi.

Chekinish — Python’ning asosiy qoidasi

Ko’p tilda kod bloklari qavs bilan ajratiladi. Python’da esa bo’sh joy (chekinish, indentation) blokni belgilaydi. if ostidagi surilgan qatorlar — “shart rost bo’lsa bajariladigan blok”:

Python

yosh = 20
if yosh >= 18:
  print("Voyaga yetgan")
  print("Kirish mumkin")
print("Bu qator har doim ishlaydi")

Birinchi ikki print surilgan — ular shartga tegishli. Uchinchi print surilmagan — u shartdan tashqarida, doim ishlaydi.

else — aks holda

else (aks holda) — shart rost bo’lmaganda ishlaydigan blok:

Python

yosh = 15
if yosh >= 18:
  print("Kirish mumkin")
else:
  print("Kirish taqiqlangan")

Shart yolg’on bo’lgani uchun if bloki o’tkazib yuborildi, else bloki ishladi. if bilan else dan faqat bittasi bajariladi.

elif — bir nechta variant

Ikkidan ko’p holat bo’lsa, elif (else if — “aks holda agar”) ishlatiladi. Python shartlarni yuqoridan pastga tekshiradi va birinchi rost bo’lganini bajarib, qolganini o’tkazib yuboradi:

Python

ball = 75
if ball >= 90:
  print("A'lo")
elif ball >= 70:
  print("Yaxshi")
elif ball >= 50:
  print("Qoniqarli")
else:
  print("Qoniqarsiz")

ball >= 90 yolg’on, ball >= 70 rost — shu bajarildi, qolgan elif va else tekshirilmadi ham. elif ni istagancha ko’p yozish mumkin, else esa ixtiyoriy va faqat oxirda bo’ladi.

Taqqoslash amallari

Shartlar taqqoslash amallariga tayanadi. Ular bool tipidagi qiymat (True/False) qaytaradi:

Amal	Ma’nosi	Misol
`==`	teng	`a == b`
`!=`	teng emas	`a != b`
`>`	katta	`a > b`
`<`	kichik	`a < b`
`>=`	katta yoki teng	`a >= b`
`<=`	kichik yoki teng	`a <= b`

Mantiqiy amallar: and, or, not

Bir nechta shartni birlashtirish uchun and, or, not ishlatiladi:

and — ikkala shart ham rost bo’lsa, rost
or — kamida bittasi rost bo’lsa, rost
not — qiymatni teskarisiga o’zgartiradi

Python

yosh = 25
haydovchilik_guvohnomasi = True

if yosh >= 18 and haydovchilik_guvohnomasi:
  print("Mashina haydashi mumkin")

or bilan misol:

Python

kun = "shanba"
if kun == "shanba" or kun == "yakshanba":
  print("Dam olish kuni")

Ichma-ich shartlar

Shart ichida yana shart bo’lishi mumkin — ular yanada surilib yoziladi:

Python

yosh = 20
bilet = True

if yosh >= 18:
  if bilet:
      print("Kirishingiz mumkin")
  else:
      print("Bilet sotib oling")
else:
  print("Yoshingiz yetmagan")

Ko’pincha ichma-ich shartni and bilan bittaga birlashtirish mumkin va kod tozaroq bo’ladi — lekin ba’zi hollarda alohida tekshirish aniqroq.

Amaliy mashq

Baho aniqlaydigan dastur yozing:

ball o’zgaruvchisiga 0 dan 100 gacha qiymat bering;
if, elif va else bilan bahoni aniqlang: 90+ “a’lo”, 70+ “yaxshi”, 50+ “qoniqarli”, qolgani “qoniqarsiz”;
natijani chiqaring;
ball ga 90, 70, 50 va 30 qiymatlarini navbatma-navbat berib tekshiring;
and yoki or bilan qo’shimcha shart qo’shing — masalan ball 100 dan katta bo’lsa, xato xabarini chiqaring.

Shartlar tartibini teskari qilib ko’ring: nega elif ketma-ketligi muhim?

Qisqacha xulosa

if — shart rost bo’lsagina blokni bajaradi; qatori : bilan tugaydi.
Blok chekinish (4 bo’sh joy) bilan belgilanadi — qavs emas.
else — aks holda; elif — qo’shimcha variantlar. Birinchi rost shart bajariladi, qolgani o’tkaziladi.
Taqqoslash: ==, !=, >, <, >=, <=. Tenglik — ==, o’zlashtirish — =.
and (ikkalasi), or (kamida bittasi), not (teskari) shartlarni birlashtiradi.

Keyingi darsda takrorlashni o’rganamiz: while sikli — shart rost ekan, kodni qayta-qayta bajarish.