Python'da OOP nima — obyektga yo'naltirilgan dasturlash

Shu paytgacha ma’lumotni alohida (o’zgaruvchilar, ro’yxatlar), harakatni esa alohida (funksiyalar) yozib keldik. OOP — obyektga yo’naltirilgan dasturlash — bularni birlashtirishning boshqacha usuli. Bu darsda OOP nima ekanini va u qanday muammoni yechishini ko’ramiz.

Muammo: bog’liq ma’lumot tarqoq

Aytaylik, o’quvchi haqidagi ma’lumotni saqlaymiz: ism, yosh, baholar. Bu ma’lumotlar bir-biriga bog’liq, lekin alohida o’zgaruvchilarda turadi:

ism = "Aziz"
yosh = 20
baholar = [90, 85, 78]

Uchta o’quvchi bo’lsa — to’qqizta o’zgaruvchi. Bir o’quvchining o’rtacha bahosini hisoblaydigan funksiya yozsak, unga har safar shu ma’lumotlarni qo’lda uzatishimiz kerak. Ma’lumot va u bilan bog’liq harakat tarqoq qoladi.

G’oya: ma’lumot va harakatni birga jamlash

OOP shunday deydi: bir-biriga bog’liq ma’lumot va harakatni bitta “narsa” ichiga jamla. Bu “narsa” — obyekt deyiladi.

O’quvchi obyekti ichida ham ma’lumot (ism, yosh, baholar), ham harakat (o’rtacha bahoni hisoblash) birga turadi. Endi ular tarqoq emas — bir joyda.

Klass va obyekt

OOP ikki tushunchaga tayanadi:

Klass — obyektning chizmasi (shabloni). U “o’quvchi qanday bo’ladi” degan qolipni belgilaydi.
Obyekt — shu chizma asosida yasalgan aniq nusxa. Bitta klassdan istagancha obyekt yasash mumkin.

Uy qurilishiga o’xshatsak: klass — bitta chizma, obyektlar — o’sha chizma bo’yicha qurilgan uylar. Chizma bitta, uylar ko’p va har biri mustaqil.

Python

class Oquvchi:
  def __init__(self, ism, yosh):
      self.ism = ism
      self.yosh = yosh

# Bitta chizmadan ikkita alohida obyekt:
aziz = Oquvchi("Aziz", 20)
dilnoza = Oquvchi("Dilnoza", 22)

print(aziz.ism)      # Aziz
print(dilnoza.yosh)  # 22

Oquvchi — klass (chizma). aziz va dilnoza — undan yasalgan ikkita mustaqil obyekt. Har biri o’z ma’lumotini saqlaydi.

Nega OOP kerak

OOP katta dasturlarni tartibli ushlashga yordam beradi:

Bog’liq narsalar birga turadi — ma’lumot va harakat tarqalmaydi.
Qayta ishlatish oson — bitta klassdan ko’p obyekt yasaladi.
Kod real dunyoga o’xshaydi — “o’quvchi”, “mahsulot”, “buyurtma” kabi tushunchalar kodda bevosita aks etadi.

Kichik skriptlar uchun OOP shart emas, lekin dastur o’sgani sari uning foydasi ortadi.

Amaliy mashq

Tarqoq ma’lumotni jamlang:

Bitta kitob haqidagi ma’lumotni uchta alohida o’zgaruvchida yozing: kitob_nomi, kitob_muallifi, kitob_yili;
endi ikkinchi kitob qo’shing — yana uchta o’zgaruvchi kerak bo’ldimi?
shu ma’lumotni bitta lug’atga jamlang;
o’nta kitob uchun nima qilish kerakligini o’ylab ko’ring;
qog’ozda yozing: kitob klassida qanday atribut va qanday harakat (metod) bo’lishi kerak?

Bu darsda kod yozmasangiz ham bo’ladi — muammoni his qilish muhimroq.

Qisqacha xulosa

OOP — bir-biriga bog’liq ma’lumot va harakatni bitta obyekt ichiga jamlash usuli.
Klass — obyekt yasaladigan chizma; obyekt — shu chizmadan yasalgan aniq nusxa.
Bitta klassdan istagancha mustaqil obyekt yasash mumkin.
Python’da ro’yxat, string kabi tanish narsalar ham aslida obyekt.
OOP dastur kattalashganda kodni tartibli va qayta ishlatiladigan qiladi.

Keyingi darsda klass va obyekt yaratishni — class, __init__ va self ni batafsil ko’ramiz.