Python o'rnatish va birinchi dastur

O’tgan darsda Python qanday til ekanini va nega aynan undan boshlayotganimizni ko’rdik. Endi gapdan ishga o’tamiz: tilni kompyuterga o’rnatamiz, o’rnatilganini tekshiramiz va birinchi dasturimizni yozib ishga tushiramiz.

Dars oxirida sizda ishlaydigan Python muhiti va o’z qo’lingiz bilan yozilgan birinchi dastur bo’ladi.

O’rnatishdan oldin: balki allaqachon bordir?

Ba’zi tizimlarda Python oldindan o’rnatilgan keladi. Avval tekshirib ko’ring — terminalni oching va yozing:

python --version

Terminal nima ekanini eslatib o’tamiz: Windows’da PowerShell yoki cmd (Start menyudan qidiring), macOS’da Terminal, Linux’da ham Terminal. Bu — kompyuterga matnli buyruq beradigan oyna.

Javob Python 3.12.4 kabi ko’rinishda chiqsa — Python bor, birinchi dastur bo’limiga o’tavering. 3 bilan boshlangan istalgan versiya bizga mos keladi.

Agar “buyruq topilmadi” turidagi xato chiqsa yoki versiya 2 bilan boshlansa — davom eting, hozir o’rnatamiz.

Windows’ga o’rnatish

1. Rasmiy sayt python.org/downloads ga kiring — sahifa tizimingizni o’zi aniqlab, mos yuklab olish tugmasini ko’rsatadi.
2. Yuklab olingan faylni ishga tushiring.
3. Eng muhim qadam: birinchi oynada pastdagi “Add Python to PATH” katagiga belgi qo’ying. Shundan keyingina “Install Now” ni bosing.
4. O’rnatish tugagach, yangi terminal oynasini ochib tekshiring:

python --version

Belgilashni unutgan bo’lsangiz, eng sodda yo’l — o’rnatuvchi faylni qayta ishga tushirib, “Modify” ni tanlash va bu safar belgini qo’yish.

macOS va Linux’ga o’rnatish

macOS: python.org/downloads dan o’rnatuvchini yuklab, oddiy dastur kabi o’rnating. Tekshirish:

python3 --version

Linux (Ubuntu/Debian): ko’p distributivlarda Python allaqachon bor. Bo’lmasa:

sudo apt update
sudo apt install python3

Birinchi dastur: salom.py

Python bilan ishlashning ikki yo’li bor. Avval tezkorini ko’ramiz.

1-yo’l: interaktiv rejim (REPL)

Terminalga faqat python (yoki python3) deb yozing — >>> belgili maxsus rejim ochiladi. Bu yerda kod qatorma-qator yoziladi va darhol bajariladi:

>>> print("Salom, dunyo!")
Salom, dunyo!
>>> 2 + 2
4

Chiqish uchun exit() deb yozing. Bu rejim — tez sinov maydoni: biror narsa qanday ishlashini tekshirmoqchi bo’lsangiz, shu yerda sinaysiz.

2-yo’l: fayl yozish (asosiy usul)

Haqiqiy dasturlar faylda saqlanadi. Istalgan matn muharririda (hozircha oddiy Notepad ham bo’laveradi) yangi fayl yarating va shu bir qatorni yozing:

Faylni salom.py nomi bilan saqlang — .py kengaytmasi “bu Python fayli” degani. Keyin terminalda fayl turgan papkaga o’tib, ishga tushiring:

python salom.py

Natija:

Salom, dunyo!

Tabriklaymiz — siz birinchi dasturingizni yozdingiz va ishga tushirdingiz. Hazil emas: birinchi darsda ko’rganimizdek, dastur — kompyuterga berilgan ko’rsatma. Siz hozir aynan shuni qildingiz: ko’rsatma yozdingiz, kompyuter bajardi.

Kod muharriri haqida ikki og’iz

Notepad birinchi dastur uchun yetarli, lekin doimiy ishlash uchun noqulay. Dasturchilar maxsus muharrir ishlatadi — eng ommaboplaridan biri VS Code (code.visualstudio.com): bepul, kodni ranglaydi, xatoni yozayotganingizdayoq ko’rsatadi.

Hozir chuqurlashish shart emas: o’rnatib, Python kengaytmasini qo’shsangiz — keyingi darslar uchun yetarli. Muharrir faqat vosita; asosiy ish baribir sizning boshingizda bo’ladi.

Amaliy mashq

O’rnatmani to’liq tekshiring:

1. Terminalda python --version buyrug’ini ishga tushiring;
2. salom.py faylini yarating va ichiga print("Salom, dunyo!") yozing;
3. faylni terminaldan python salom.py bilan ishga tushiring;
4. faylga yana ikkita print() qatori qo’shib, qayta ishga tushiring;
5. python deb yozib interaktiv rejimga kiring, 2 + 2 ni hisoblang va exit() bilan chiqing.

3-qadamda “file not found” chiqsa — terminal qaysi papkada turibdi?

Qisqacha xulosa

• O’rnatishdan oldin python --version bilan tekshiring — balki allaqachon bordir. 3 bilan boshlangan har qanday versiya mos.
• Windows’da o’rnatishda “Add Python to PATH” belgisi — eng muhim qadam; muammolarning ko’pi shuni unutishdan chiqadi.
• macOS/Linux’da buyruq odatda python3 bo’ladi.
• Kod ikki xil ishlaydi: REPL (>>>) — tez sinov uchun, .py fayl — haqiqiy dasturlar uchun.
• print() — ekranga chiqarish funksiyasi, eng ko’p ishlatiladigan boshlang’ich vosita.

Keyingi darsda o’zgaruvchilar bilan tanishamiz — dastur ma’lumotni qanday eslab qolishini o’rganamiz.