Ma'lumotlar bazasi nima

Har bir ilova — internet-do’kon, ijtimoiy tarmoq, bank ilovasi — juda ko’p ma’lumot bilan ishlaydi: foydalanuvchilar, buyurtmalar, xabarlar. Bu ma’lumot qayerda va qanday saqlanadi? Javob — ma’lumotlar bazasi. SQL’ni o’rganishdan oldin, aynan shu tushunchani oydinlashtiramiz.

Ma’lumotni saqlashning muammosi

Tasavvur qiling, kichik do’koningiz bor va mahsulotlarni shunchaki matnli faylda saqlaysiz:

Olma, 8000, 50 dona
Non, 3000, 120 dona
Sut, 12000, 30 dona

Bu dastlab ishlaydi. Lekin do’kon o’ssa muammolar boshlanadi:

• “Narxi 5000 dan qimmat mahsulotlarni ko’rsat” — buni qanday qilasiz?
• Mahsulot 10 000 taga yetsa, kerakligini qanday tez topasiz?
• Ikki kishi bir vaqtda faylni o’zgartirsa — nima bo’ladi?

Matnli fayl bu savollarga javob bermaydi. Aynan shu yerda ma’lumotlar bazasi kerak bo’ladi.

Ma’lumotlar bazasi nima

Ma’lumotlar bazasi (database) — ma’lumotni tartibli saqlaydigan va tez topib beradigan tizim. Uni yaxshi tashkil qilingan raqamli omborga qiyoslash mumkin: har narsa o’z joyida, kerak bo’lganda bir soniyada topiladi.

Bu darslarda relatsion (jadvalli) ma’lumotlar bazasi bilan ishlaymiz — eng keng tarqalgan turi. Unda ma’lumot jadval ko’rinishida saqlanadi, xuddi Excel jadvaliga o’xshab.

Jadval — ustun va qatorlar

Yuqoridagi do’kon misolini jadval ko’rinishida ko’raylik:

id	nom	narx	soni
1	Olma	8000	50
2	Non	3000	120
3	Sut	12000	30

Bu yerda uch tushuncha bor:

• Jadval (table) — bir turdagi ma’lumotlar to’plami. Bu jadval nomi, masalan, mahsulotlar.
• Ustun (column) — ma’lumotning bir xususiyati: nom, narx, soni. Har ustunning aniq turi bor (matn, son).
• Qator (row) — bitta yozuv: bitta mahsulotning barcha ma’lumoti.

Nega jadval matnli fayldan ustun

Jadval ko’rinishida saqlangan ma’lumot bilan quyidagilar oson bo’ladi:

• Tez qidiruv. Baza million qatordan kerakligini bir zumda topadi — u ma’lumotni maxsus tartibda (indeks bilan) saqlaydi.
• Aniq so’rov. “Narxi 5000 dan qimmatlarini ko’rsat” — bitta buyruq.
• Bir vaqtda ishlash. Yuzlab foydalanuvchi bir bazaga bexavotir murojaat qiladi, ma’lumot buzilmaydi.
• Bog’lash. Bir nechta jadval o’zaro bog’lanadi — masalan, buyurtmalar jadvali mahsulotlar jadvaliga ishora qiladi.

Ana shu jadvallar bilan ishlash uchun maxsus til bor — SQL. Uni keyingi darsda ko’ramiz.

Mashhur ma’lumotlar bazalari

Relatsion bazalarning bir nechta turi bor, lekin ularning hammasi SQL tilida ishlaydi:

• SQLite — eng sodda, bitta fayl. O’rganish uchun ideal.
• PostgreSQL — kuchli, professional loyihalarda ko’p ishlatiladi.
• MySQL — web saytlarda keng tarqalgan.

SQL’ni bir marta o’rgansangiz, uchalasida ham ishlaysiz — asosiy buyruqlar bir xil.

Jonli namuna

O’zingiz ishga tushirib ko’ring — so’rovni tahrirlashingiz ham mumkin:

Amaliy mashq

Bu darsda so’rov yozilmaydi — tuzilmani tushuning:

1. Yuqoridagi runner’da SELECT * FROM mahsulotlar; ni ishga tushiring;
2. natijadagi ustunlar va qatorlarni sanang;
3. qaysi ustun har qator uchun noyob ekanini toping;
4. mijozlar va buyurtmalar jadvallarini ham ko’ring;
5. qog’ozda chizing: bu uch jadval bir-biriga qanday bog’langan?

buyurtmalar dagi qaysi ustunlar boshqa jadvalga ishora qilyapti?

Qisqacha xulosa

• Ma’lumotlar bazasi — ma’lumotni tartibli saqlaydigan va tez topib beradigan tizim.
• Relatsion bazada ma’lumot jadval ko’rinishida saqlanadi.
• Jadval: ustunlar (xususiyatlar) va qatorlar (yozuvlar)dan iborat; odatda id ustuni har qatorni noyob belgilaydi.
• Jadval matnli fayldan ustun: tez qidiruv, aniq so’rov, bir vaqtda ishlash, jadvallarni bog’lash.
• Barcha relatsion bazalar (SQLite, PostgreSQL, MySQL) SQL tilida ishlaydi.

Keyingi darsda SQL tili bilan tanishamiz va birinchi so’rovimizni yozamiz.