MongoDB massiv maydonlar: $push va $pull

Maqolaning bir nechta tegi bor, buyurtmada bir nechta mahsulot, kursda bir nechta talaba. SQL’da bu alohida jadval va JOIN talab qilardi.

MongoDB’da massiv to’g’ridan-to’g’ri hujjat ichida saqlanadi — va u bilan ishlash uchun alohida operatorlar to’plami bor.

Misollar uchun baza:

use blog
db.articles.drop()
db.articles.insertMany([
  {
    title: "MongoDB asoslari",
    tags: ["mongodb", "baza", "backend"],
    views: 1200,
    comments: [
      { author: "Aziz", text: "Foydali maqola", likes: 5 },
      { author: "Malika", text: "Rahmat", likes: 2 }
    ]
  },
  {
    title: "SQL va NoSQL",
    tags: ["sql", "mongodb", "taqqoslash"],
    views: 890,
    comments: [
      { author: "Bekzod", text: "Aniq tushuntirilgan", likes: 8 }
    ]
  },
  {
    title: "JavaScript massivlari",
    tags: ["javascript", "frontend"],
    views: 2100,
    comments: []
  }
])

{
  acknowledged: true,
  insertedIds: {
    '0': ObjectId('671fba1b2c3d4e5f6a7b8c61'),
    '1': ObjectId('671fba1b2c3d4e5f6a7b8c62'),
    '2': ObjectId('671fba1b2c3d4e5f6a7b8c63')
  }
}

Massiv ichida qidirish

Eng kutilmagan xususiyat shu: massiv maydonini oddiy qiymat bilan qidirsangiz, MongoDB elementlar ichidan izlaydi.

db.articles.find({ tags: "mongodb" }, { title: 1, tags: 1, _id: 0 })

[
  { title: 'MongoDB asoslari', tags: [ 'mongodb', 'baza', 'backend' ] },
  { title: 'SQL va NoSQL', tags: [ 'sql', 'mongodb', 'taqqoslash' ] }
]

tags: "mongodb" — “massiv aynan shu qiymatga teng” degani emas, “massivda shu element bor” degani. Bu ataylab shunday qilingan va massivlar bilan ishlashni sezilarli soddalashtiradi.

Massivni massiv bilan qidirsangiz aniq moslik talab qilinadi

Farqni ko’ring:

db.articles.find({ tags: ["mongodb", "baza"] }, { title: 1, _id: 0 })

[]

Hech nima topilmadi. Massiv qiymat sifatida berilganda MongoDB aynan mos kelishni talab qiladi: bir xil elementlar, bir xil tartibda, bir xil sonda.

To’liq moslik shunday ishlaydi:

db.articles.find({ tags: ["javascript", "frontend"] }, { title: 1, _id: 0 })

[ { title: 'JavaScript massivlari' } ]

“Bu ikkalasi ham bo’lsin, boshqalari ham bo’lishi mumkin” degani uchun $all kerak.

$all — hammasi bo’lsin

db.articles.find(
  { tags: { $all: ["mongodb", "baza"] } },
  { title: 1, tags: 1, _id: 0 }
)

[ { title: 'MongoDB asoslari', tags: [ 'mongodb', 'baza', 'backend' ] } ]

$in bilan farqi muhim:

Operator	Sharti
`$in: ["a", "b"]`	Massivda `a` yoki `b` bo’lsin
`$all: ["a", "b"]`	Massivda `a` va `b` ikkalasi ham bo’lsin

db.articles.find(
  { tags: { $in: ["javascript", "sql"] } },
  { title: 1, _id: 0 }
)

[ { title: 'SQL va NoSQL' }, { title: 'JavaScript massivlari' } ]

$size — elementlar soni

db.articles.find({ tags: { $size: 2 } }, { title: 1, tags: 1, _id: 0 })

[ { title: 'JavaScript massivlari', tags: [ 'javascript', 'frontend' ] } ]

$size oraliq qabul qilmaydi

“Ikkitadan ko’p teg” degan shartni shunday yozib bo’lmaydi:

db.articles.find({ tags: { $size: { $gt: 2 } } })

MongoServerError: $size needs a number

$size faqat aniq son oladi. Oraliq kerak bo’lsa ikki yo’l bor: massiv uzunligini alohida maydonda saqlash (tagCount) yoki agregatsiya quvuridan foydalanish — ikkinchisi keyingi darajalar mavzusi.

Amalda birinchi yo’l tez-tez ishlatiladi: massivni o’zgartirganda sanagichni ham yangilab borasiz.

$push — element qo’shish

db.articles.updateOne(
  { title: "JavaScript massivlari" },
  { $push: { tags: "es6" } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "JavaScript massivlari" }, { title: 1, tags: 1, _id: 0 })

{ title: 'JavaScript massivlari', tags: [ 'javascript', 'frontend', 'es6' ] }

Bir vaqtda bir nechta element qo’shish $each bilan:

db.articles.updateOne(
  { title: "JavaScript massivlari" },
  { $push: { tags: { $each: ["massiv", "metod"] } } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "JavaScript massivlari" }, { tags: 1, _id: 0 })

{ tags: [ 'javascript', 'frontend', 'es6', 'massiv', 'metod' ] }

$each siz massiv qo'shilsa ichma-ich massiv chiqadi

$each ni unutish tez-tez uchraydi:

db.articles.updateOne(
  { title: "SQL va NoSQL" },
  { $push: { tags: ["yangi", "teg"] } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "SQL va NoSQL" }, { tags: 1, _id: 0 })

{ tags: [ 'sql', 'mongodb', 'taqqoslash', [ 'yangi', 'teg' ] ] }

Massiv element sifatida qo’shildi — endi tags ichida massiv bor. { tags: "yangi" } filtri buni topmaydi.

Tuzatamiz:

db.articles.updateOne(
  { title: "SQL va NoSQL" },
  { $pull: { tags: ["yangi", "teg"] } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

$addToSet — takrorlanmasin

$push har safar qo’shadi, hatto element allaqachon bo’lsa ham. $addToSet esa takrorni tekshiradi:

db.articles.updateOne(
  { title: "MongoDB asoslari" },
  { $addToSet: { tags: "backend" } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 0,
  upsertedCount: 0
}

modifiedCount: 0 — backend allaqachon bor edi, qo’shilmadi.

db.articles.updateOne(
  { title: "MongoDB asoslari" },
  { $addToSet: { tags: "nosql" } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

$pull va $pop — olib tashlash

$pull shartga mos elementlarni olib tashlaydi:

db.articles.updateOne(
  { title: "JavaScript massivlari" },
  { $pull: { tags: "metod" } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "JavaScript massivlari" }, { tags: 1, _id: 0 })

{ tags: [ 'javascript', 'frontend', 'es6', 'massiv' ] }

$pull ga operatorli shart ham berish mumkin:

db.articles.updateOne(
  { title: "JavaScript massivlari" },
  { $pull: { tags: { $in: ["es6", "massiv"] } } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "JavaScript massivlari" }, { tags: 1, _id: 0 })

{ tags: [ 'javascript', 'frontend' ] }

$pop esa chetdan bittasini oladi:

Qiymat	Nima qiladi
`$pop: { tags: 1 }`	Oxirgi elementni olib tashlaydi
`$pop: { tags: -1 }`	Birinchi elementni olib tashlaydi

db.articles.updateOne(
  { title: "MongoDB asoslari" },
  { $pop: { tags: 1 } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "MongoDB asoslari" }, { tags: 1, _id: 0 })

{ tags: [ 'mongodb', 'baza', 'backend' ] }

Obyektlar massivi va $elemMatch

comments massivida obyektlar bor. Nuqtali yo’l bilan ular ichidan qidirish mumkin:

db.articles.find({ "comments.author": "Aziz" }, { title: 1, _id: 0 })

[ { title: 'MongoDB asoslari' } ]

Endi murakkabroq savol: “Azizning izohi 3 tadan ko’p yoqtirish olgan maqolalar”. Ikki shart bitta izohga tegishli bo’lishi kerak.

Avval yangi izoh qo’shamiz, farq ko’rinishi uchun:

db.articles.updateOne(
  { title: "SQL va NoSQL" },
  { $push: { comments: { author: "Aziz", text: "Qiziq", likes: 1 } } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

Endi SQL va NoSQL maqolasida ikki izoh bor: Bekzod (8 like) va Aziz (1 like). Nuqtali yo’l bilan qidiramiz:

db.articles.find(
  { "comments.author": "Aziz", "comments.likes": { $gt: 3 } },
  { title: 1, _id: 0 }
)

[ { title: 'MongoDB asoslari' }, { title: 'SQL va NoSQL' } ]

SQL va NoSQL ham chiqdi — lekin bu noto’g’ri. U yerda Aziz bor (1 like) va 3 dan ko’p like bor (Bekzodda), ammo ular turli izohlarda. Nuqtali yo’l shartlarni bir elementga bog’lamaydi.

Aniq tekshiruv uchun $elemMatch kerak:

db.articles.find(
  { comments: { $elemMatch: { author: "Aziz", likes: { $gt: 3 } } } },
  { title: 1, _id: 0 }
)

[ { title: 'MongoDB asoslari' } ]

Endi faqat bitta maqola qoldi — Azizning o’z izohi 5 like olgan MongoDB asoslari.

Bekzod bilan tekshirsak, uning o’z izohi 8 like olgani uchun natija chiqadi:

db.articles.find(
  { comments: { $elemMatch: { author: "Bekzod", likes: { $gt: 3 } } } },
  { title: 1, _id: 0 }
)

[ { title: 'SQL va NoSQL' } ]

Massiv ichidagi elementni yangilash

Mos kelgan elementni $ belgisi bilan ko’rsatish mumkin:

db.articles.updateOne(
  { title: "MongoDB asoslari", "comments.author": "Malika" },
  { $set: { "comments.$.text": "Juda foydali maqola" } }
)

{
  acknowledged: true,
  insertedId: null,
  matchedCount: 1,
  modifiedCount: 1,
  upsertedCount: 0
}

db.articles.findOne({ title: "MongoDB asoslari" }, { "comments.author": 1, "comments.text": 1, _id: 0 })

{
  comments: [
    { author: 'Aziz', text: 'Foydali maqola' },
    { author: 'Malika', text: 'Juda foydali maqola' }
  ]
}

$ — filtrda topilgan birinchi mos element o’rnini bildiradi. Shuning uchun filtrda o’sha massiv sharti bo’lishi shart.

Massivni joylash yoki ajratish

Massivni hujjat ichida saqlash har doim ham to’g’ri qaror emas:

Holat	Joylash (massiv)	Alohida kolleksiya
Elementlar soni cheklangan (5-100)	Mos	—
Elementlar cheksiz o’sadi	—	Mos
Har doim asosiy hujjat bilan o’qiladi	Mos	—
Mustaqil qidiriladi va saralanadi	—	Mos

Amaliy mashq

Yuqoridagi blog bazasida bajaring:

{ tags: "mongodb" } bilan qidiring va massiv ichidan qanday topilganini ko’ring.
Xuddi shu maydonni { tags: ["mongodb", "baza"] } bilan qidirib, natija bo’sh chiqishini tekshiring, so’ng $all bilan qayta yozing.
$push bilan bitta teg, so’ng $each bilan ikkitasini qo’shing.
Mavjud tegni $addToSet bilan qo’shishga urinib, modifiedCount: 0 natijasini ko’ring.
$pull bilan bitta tegni, keyin $in sharti bilan ikkitasini olib tashlang.
{ "comments.author": ..., "comments.likes": { $gt: ... } } so’rovini yozing, keyin $elemMatch bilan qayta yozib natijalarni solishtiring.

6-qadam eng muhimi: bu farq jimgina noto’g’ri natija beradigan kam sonli xatolardan biri.

Qisqacha xulosa

Massiv maydonini oddiy qiymat bilan qidirsangiz, elementlar ichidan izlanadi.
Massiv qiymat sifatida berilsa, aynan moslik (tartib va son bilan) talab qilinadi.
$all — hamma element bo’lsin, $in — bittasi yetarli, $size — aniq son; $each siz $push massivni ichma-ich joylaydi.
$addToSet takrorni tekshiradi — teg va ro’yxat uchun aynan shu kerak.
$pull shartga mosini, $pop esa chetdagisini olib tashlaydi.
Bir elementga ikki shart qo’yilsa $elemMatch majburiy — usiz natija jimgina noto’g’ri chiqadi.
Cheksiz o’sadigan ma’lumot massivda emas, alohida kolleksiyada saqlanadi.

Keyingi darsda Node.js bilan ulanish — bazani haqiqiy ilovaga ulash.