Server nima va nima qiladi

Brauzer serverga so'rov yuborib, doim ishlaydigan serverdan javob olishini ko'rsatuvchi rasm — Server internet orqali kelgan so’rovlarni qabul qiladi va tayyor javobni brauzerga qaytaradi.

HTTP darsida brauzer serverga so’rov yuborishini ko’rdik. Endi savol: server o’zi nima va u so’rov kelganda nima qiladi? Bu darsda serverning vazifasini ochamiz.

Server nima

Server so’zi ikki yaqin ma’noda ishlatiladi. Birinchisi — so’rovlarni qabul qilib, javob qaytaradigan dastur. Ikkinchisi — shu dastur ishlayotgan kompyuter yoki virtual muhit. Demak, server albatta maxsus ko’rinishdagi katta qurilma bo’lishi shart emas: o’rganish paytida shaxsiy kompyuteringizda ham lokal server ishga tushirishingiz mumkin.

Internetdagi haqiqiy sayt serveri odatda uzluksiz ishlashga mo’ljallangan, tarmoqdan so’rov kutadi va bir vaqtning o’zida ko’p foydalanuvchiga xizmat qilishi mumkin. Qancha foydalanuvchini ko’tarishi esa uning resurslari, dastur sifati va arxitekturasiga bog’liq.

Server so’rovga nima qiladi

Brauzerdan so’rov kelganda, serverdagi web yoki ilova dasturi odatda shu qadamlarni bajaradi:

So’rovni qabul qiladi (masalan “3-mahsulotni ber”).
Kerak bo’lsa ma’lumotlar bazasiga murojaat qiladi.
Natijani tayyorlaydi (sahifa yoki ma’lumot).
Brauzerga javob qaytaradi.

Oddiy statik server tayyor faylni topib qaytarishi mumkin. Ilova serveri esa route’ni aniqlaydi, foydalanuvchi ruxsatini tekshiradi, hisob-kitob bajaradi va bazaga murojaat qilishi mumkin. Shuning uchun har bir so’rov albatta ma’lumotlar bazasiga boradi, deb o’ylash noto’g’ri.

Serverning so'rovni qabul qilish, bazaga murojaat qilish, natijani tayyorlash va javob qaytarish qadamlari — Server so’rovni qabul qilib, kerakli ma’lumotni topadi, natijani tayyorlaydi va javob qaytaradi.

Statik web server va ilova serveri

Ba’zan sayt ikki xil xizmatga tayanadi. Statik web server yoki CDN tayyor HTML/CSS, JavaScript va rasm fayllarini beradi. Ilova serveri esa so’rovga qarab kod bajaradi va dinamik javob tayyorlaydi. Bu rollar bitta muhitda ham, alohida xizmatlarda ham ishlashi mumkin.

Masalan, yangilik maqolasi oldindan tayyorlangan HTML sifatida CDN’dan kelishi, uning ostidagi “yoqtirishlar” soni esa alohida API serveridan olinishi mumkin. Foydalanuvchi bitta sahifani ko’radi, lekin parda ortida bir nechta xizmat hamkorlik qiladi.

Tayyor HTML va CSS fayllarini beradigan statik server bilan backend va bazadan foydalanadigan dinamik server taqqoslanishi — Statik server tayyor fayllarni beradi, dinamik server esa so’rovga qarab hisoblaydi va bazadan ma’lumot oladi.

Server javob bermasa nima bo’ladi

Serverdagi dastur xato qilishi, tarmoq uzilishi yoki xizmat haddan tashqari band bo’lishi mumkin. Shu sababli frontend faqat muvaffaqiyatli javobni emas, kutish, bo’sh natija va xato holatlarini ham ko’rsatishi kerak. Server tomonda esa loglar, monitoring, zaxira nusxa va sog’liq tekshiruvlari muammoni topishga yordam beradi.

Qisqacha xulosa

Server — so’rovga xizmat qiladigan dastur yoki u ishlayotgan tizim.
So’rovni qabul qiladi, ma’lumotni tayyorlaydi, javob qaytaradi.
Hosting — saytni serverda joylashtirish xizmati.
Domen — DNS orqali kerakli xizmatga yo’naltiriladigan esda qoladigan nom.
Statik web server tayyor faylni, ilova serveri dinamik javobni beradi.
Bir sahifa CDN, API va ma’lumotlar bazasi kabi bir nechta xizmatga tayanishi mumkin.

Keyingi darsda ma’lumotlar bazasi tushunchasi — saytlar ma’lumotni qanday saqlashini ko’ramiz.