Web dasturlash atamalari — reference

Bu reference sahifasi atamani tez topish uchun alifbo bo’yicha tuzilgan. Chuqur tushuntirish uchun atama berilgan darsga o’ting.

A–D

API (Application Programming Interface)
Bir dastur boshqa dastur imkoniyatidan kelishilgan shaklda foydalanadigan interfeys. Web API ko’pincha HTTP orqali JSON qaytaradi.

Accessibility (a11y)
Saytni imkoniyati va foydalanish usuli turlicha bo’lgan odamlar ishlata oladigan qilib qurish amaliyoti.

Autentifikatsiya
Foydalanuvchi yoki xizmatning kimligini tasdiqlash jarayoni.

Avtorizatsiya
Tasdiqlangan foydalanuvchi qaysi resurs va amallarga ruxsatli ekanini tekshirish.

Backend
Serverda ishlaydigan mantiq, ma’lumot, ruxsat va integratsiyalar qismi.

Browser / brauzer
Web resurslarni so’raydigan, HTML/CSS/JavaScriptni qayta ishlab sahifani ko’rsatadigan mijoz dasturi.

Cache
Bir xil natijani qayta yuklash yoki hisoblashni kamaytirish uchun saqlangan vaqtinchalik nusxa.

CDN (Content Delivery Network)
Kontentni geografik jihatdan yaqin tugundan tarqatadigan serverlar tarmog’i.

Client / mijoz
Serverga so’rov yuboradigan dastur: brauzer, mobil ilova, bot yoki boshqa server.

Cookie
Brauzer saqlaydigan va qoidaga mos HTTP so’rovga qo’shadigan kichik qiymat.

CORS
Brauzerda boshqa origin’dagi javobni qaysi web sahifa o’qishi mumkinligini HTTP headerlar orqali boshqarish mexanizmi.

CSR
HTML interfeysining katta qismini JavaScript yordamida brauzerda yaratish.

CSSOM
Brauzer CSS qoidalaridan quradigan ichki model.

DNS
Domen nomi uchun IP yoki boshqa tarmoq yo’nalishini topadigan tarqalgan tizim.

DOM
HTML hujjatining brauzer xotirasidagi daraxtsimon modeli.

F–H

Frontend
Brauzerda ishlaydigan interfeys, foydalanuvchi tajribasi va client-side mantiq.

GraphQL
Mijozga kerakli ma’lumot shaklini query bilan ifodalash imkonini beradigan API query tili va runtime’i.

Header
HTTP so’rov yoki javob haqidagi qo’shimcha metadata: kontent turi, cache, autentifikatsiya va boshqa ma’lumot.

Hosting
Sayt fayllari yoki server dasturi foydalanuvchilarga ochiq ishlaydigan muhit.

HTTP
Mijoz va server o’rtasidagi so’rov-javob protokoli.

HTTPS
TLS orqali himoyalangan HTTP almashinuvi.

I–R

Idempotent amal
Bir xil so’rovni bir necha marta bajarish serverdagi yakuniy holatni bir marta bajarishdan ortiq o’zgartirmaydigan xususiyat. Masalan, to’g’ri loyihalangan PUT.

Layout
Brauzer elementlarning o’lchami va sahifadagi koordinatasini hisoblaydigan bosqich.

Origin
Protokol, host va port kombinatsiyasi. Ulardan biri farq qilsa, origin ham farq qiladi.

Paint
Brauzer matn, rang, border va tasvirlarni qatlamlarga chizadigan bosqich.

PWA
Install, offline cache va ayrim qurilma imkoniyatlarini qo’llashi mumkin bo’lgan progressive web ilova.

Render tree
DOM va CSSOM asosida ekranga chiziladigan tugunlar va ularning stillari modeli.

REST
Resurslar, bir xil interfeys va HTTP semantikasidan foydalanadigan arxitektura uslubi.

S–Z

Server
So’rovni qabul qilib javob beradigan dastur yoki shu dastur ishlaydigan tizim.

Service worker
Sahifadan alohida ishlaydigan va tarmoq so’rovi, cache hamda ayrim fon hodisalarini boshqara oladigan web worker turi.

Session
Bir foydalanuvchining bir nechta so’rovi orasida saqlanadigan holat.

SSG
HTML sahifalarni deploy oldidagi build bosqichida yaratish usuli.

SSR
HTMLni foydalanuvchi so’rovi paytida serverda yaratish usuli.

TLS
Tarmoq aloqasining maxfiyligi, yaxlitligi va serverni tasdiqlashni ta’minlaydigan kriptografik protokol.

URL
Protokol, domen, path, query va fragmentdan tuzilishi mumkin bo’lgan resurs manzili.

WebSocket
Mijoz va server o’rtasida uzoq ochiq turadigan ikki tomonlama xabar kanali.

XSS
Ishonchsiz ma’lumot sahifaga bajariladigan kod sifatida kiritilganda yuz beradigan web zaiflik turi.

Keyingi darsda takrorlash va amaliy loyiha — barcha qatlamlarni bitta tizimga bog’laymiz.