Web dasturlash nima va qanday ishlaydi

Brauzer, server va tayyor sahifa orqali web dasturlash qanday ishlashini ko'rsatuvchi rasm — Brauzer tarmoq orqali server bilan bog’lanadi va olingan fayllarni foydalanuvchi ko’radigan sahifaga aylantiradi.

Dasturlash asoslari darsida frontend va backend bilan qisqacha tanishgandik. Endi saytning parda ortidagi ishini aniq ketma-ketlikda ko’ramiz: foydalanuvchi manzil yozadi, brauzer serverni topadi, so’rov yuboradi va kelgan fayllardan sahifa hosil qiladi.

Bu jarayonni tushunish keyingi mavzular — frontend, backend, HTTP, server, ma’lumotlar bazasi va API — bir-biriga qanday bog’lanishini anglash uchun asos bo’ladi.

Internet va web bir xil emas

Internet — dunyo bo’ylab bog’langan tarmoqlar va qurilmalar infratuzilmasi. Web esa shu infratuzilma ustida ishlaydigan xizmatlardan biri: brauzer va serverlar HTTP yoki uning xavfsiz turi — HTTPS orqali ma’lumot almashadi.

Jarayonda quyidagi tushunchalar qatnashadi:

Tushuncha	Vazifasi
Brauzer	Foydalanuvchi nomidan so’rov yuboradi va sahifani ko’rsatadi
Domen	Odam eslab qolishi oson bo’lgan manzil, masalan `learncode.uz`
DNS	Domen nomiga mos IP manzilni topadi
IP manzil	Tarmoqdagi serverning raqamli manzili
Server	So’rovni qabul qiladi va kerakli javobni tayyorlaydi

URL manzilining qismlari

Brauzerga yoziladigan to’liq manzil URL deyiladi. Masalan:

https://learncode.uz/web-dasturlash/api-nima?til=uz#xulosa

Bu manzil bir nechta ma’noli qismdan tuzilgan:

Qism	Misol	Vazifasi
Protokol	`https`	Aloqa qanday himoyalanishini va bajarilishini bildiradi
Domen	`learncode.uz`	DNS orqali kerakli xizmatni topishga yordam beradi
Path	`/web-dasturlash/api-nima`	Serverdagi qaysi resurs so’ralganini bildiradi
Query	`?til=uz`	So’rovga qo’shimcha parametr yuboradi
Fragment	`#xulosa`	Brauzerni sahifaning muayyan joyiga olib boradi

Fragment odatda serverga yuborilmaydi; u sahifa ichida brauzer tomonidan ishlatiladi. Domen esa butun URL emas — faqat uning bitta qismi. Bu farq HTTP va route mavzularini o’rganishda muhim bo’ladi.

Mijoz-server modeli

Web saytlar odatda mijoz-server modeli asosida ishlaydi. Mijoz biror resursni so’raydi, server esa so’rovni qayta ishlab javob qaytaradi.

Oddiy sahifa ochilganda jarayon shunday ko’rinadi:

Brauzer kerakli manzil uchun serverga so’rov yuboradi.
Server so’rov manzili va turini tekshiradi.
Zarur bo’lsa, server dastur kodini bajaradi yoki ma’lumotlar bazasidan ma’lumot oladi.
Server javob qaytaradi: holat kodi, sarlavhalar va kerakli ma’lumot.
Brauzer javobni qayta ishlab, natijani foydalanuvchiga ko’rsatadi.

Bu restorandagi buyurtmaga o’xshaydi: mijoz buyurtma beradi, oshxona uni tayyorlaydi va natijani qaytaradi. Farqi shundaki, webda bu muloqot aniq qoidalar — HTTP yoki HTTPS protokoli — orqali bajariladi.

Brauzer serverga so'rov yuborib, serverdan tayyor javob oladigan mijoz-server modeli — Brauzer resursni so’raydi, server so’rovni qayta ishlab javob qaytaradi.

Manzil yozganda nima sodir bo’ladi

Brauzerga learncode.uz manzilini yozib, Enter tugmasini bosganingizda quyidagi bosqichlar bajariladi:

Manzil tahlil qilinadi. Brauzer domen va foydalaniladigan protokolni aniqlaydi.
Server topiladi. DNS tizimi learncode.uz domeniga mos IP manzilni yoki keyingi tarmoq manzilini topishga yordam beradi. Javob CDN yoki yuklamani taqsimlovchi xizmatga ham olib borishi mumkin.
Xavfsiz aloqa o’rnatiladi. HTTPS ishlatilsa, brauzer server sertifikatini tekshiradi va shifrlangan ulanish yaratadi.
HTTP so’rovi yuboriladi. Brauzer odatda sahifaning HTML hujjatini so’raydi.
Server javob qaytaradi. Javobda holat kodi va HTML hujjati bo’lishi mumkin.
Qo’shimcha fayllar yuklanadi. Brauzer HTML ichidagi manzillar bo’yicha CSS, JavaScript, rasmlar va shriftlarni alohida so’rovlar bilan oladi.
Sahifa chiziladi. Brauzer HTMLdan sahifa tuzilishini, CSSdan ko’rinishni yaratadi va JavaScript yordamida interaktiv xatti-harakatlarni ishga tushiradi.

Domen yozilgandan DNS orqali server topilishi, fayllar olinishi va sahifa ochilishigacha bo'lgan umumiy jarayon — Grafik umumiy oqimni soddalashtirib ko’rsatadi; amalda HTMLdan keyin CSS, JavaScript, rasm va boshqa fayllar uchun qo’shimcha so’rovlar yuboriladi.

Jarayon tezligi internet ulanishi, serverning javob vaqti, foydalanuvchiga bo’lgan masofa va sahifa fayllarining hajmiga bog’liq. Yaxshi optimallashtirilgan saytda asosiy kontent juda tez ko’rinadi, lekin buning har doim bir soniyadan kam bo’lishiga kafolat yo’q.

Brauzer bir xil manzilga har safar tarmoqdan to’liq murojaat qilmasligi ham mumkin. Oldingi javobning yaroqli nusxasi cacheda bo’lsa, ayrim fayllar lokal xotiradan olinadi. Serverga yaqinroq CDN tuguni, siqilgan fayllar va to’g’ri cache qoidalari yuklanishni tezlashtiradi.

Web dasturchi qaysi qismini quradi

Web dasturchi shu zanjirning bir yoki bir nechta qismini yaratadi:

Frontend dasturchi brauzerda ishlaydigan tuzilish, dizayn va interaktivlikni yaratadi.
Backend dasturchi serverdagi mantiq, xavfsizlik, ma’lumotlarni qayta ishlash va bazaga murojaat qilishni tashkil etadi.
Fullstack dasturchi frontend va backendning ikkalasi bilan ham ishlaydi.

Qisqacha xulosa

Internet — tarmoqlar infratuzilmasi, web esa uning ustida ishlaydigan xizmatlardan biri.
URL protokol, domen, path, query va fragment kabi qismlardan tuziladi.
DNS domen nomiga mos server IP manzilini topishga yordam beradi.
Brauzer HTTP yoki HTTPS orqali so’rov yuboradi, server esa javob qaytaradi.
Brauzer avval HTMLni, so’ng unga bog’langan CSS, JavaScript, rasm va boshqa fayllarni yuklaydi.
Frontend brauzerda, backend esa serverda ishlaydi; ikkalasi so’rov-javob orqali bog’lanadi.

Keyingi darsda frontend va backend farqi — web tizimining ikki asosiy qismini batafsil ko’ramiz.