HTTP va so'rov-javob
Brauzer va server o’zaro gaplashadi — lekin qanday tilda? Bu til HTTP deyiladi. U so’rov va javobning qoidalarini belgilaydi. Bu darsda HTTP asosini ko’ramiz.
HTTP — muloqot qoidalari
HTTP — brauzer va server o’rtasidagi muloqot qoidasi (protokol). Har almashinuv ikki qismdan iborat: mijoz so’rov yuboradi, server javob qaytaradi. Mijoz faqat brauzer bo’lishi shart emas — mobil ilova, bot yoki boshqa server ham HTTP so’rov yuborishi mumkin.
HTTP so’rovida odatda quyidagi qismlar bor:
- metod — nima qilish so’ralayotgani (
GET,POSTva boshqalar); - manzil — qaysi resurs kerakligi (
/mahsulotlar/5); - headerlar — format, til, autentifikatsiya kabi qo’shimcha ma’lumot;
- body — serverga yuboriladigan ma’lumot, agar so’rovga kerak bo’lsa.
Javob ham holat kodi, headerlar va ixtiyoriy body’dan iborat. Body HTML sahifa, JSON ma’lumoti, rasm yoki boshqa fayl bo’lishi mumkin.
HTTP metodlari
Metod serverga resurs bilan qanday amal bajarish niyatini bildiradi:
| Tur | Vazifasi |
|---|---|
| GET | Resursni olish yoki ko’rish |
| POST | Yangi amal yoki resurs yaratish uchun ma’lumot yuborish |
| PUT | Resursni to’liq yangi holat bilan almashtirish |
| PATCH | Resursning ayrim qismlarini o’zgartirish |
| DELETE | Resursni o’chirishni so’rash |
Sahifani ochganingizda odatda GET yuboriladi. Ro’yxatdan o’tish formasini
yuborish ko’pincha POST bo’ladi. Lekin metodning o’zi amal muvaffaqiyatli
bajarilishini kafolatlamaydi: server foydalanuvchining huquqini va yuborilgan
ma’lumotni tekshiradi.
GET resursni olish niyatini, POST esa serverga qayta ishlash uchun ma’lumot yuborish niyatini bildiradi.
Javob holat kodlari
Server javobida holat kodi bo’ladi — so’rov qanday tugaganini bildiradi:
| Kod | Ma’nosi |
|---|---|
| 200 | Muvaffaqiyat — hammasi joyida |
| 201 | Yangi resurs yaratildi |
| 301 | Resurs doimiy boshqa manzilga ko’chdi |
| 400 | So’rov formati yoki qiymati noto’g’ri |
| 401 | Tizimga kirish yoki tasdiqlash kerak |
| 403 | Foydalanuvchi tanilgan, lekin ruxsat yo’q |
| 404 | Topilmadi — bunday sahifa yo’q |
| 500 | Server xatosi — serverda nosozlik |
404 kodini deyarli har kim ko’rgan — mavjud bo’lmagan sahifaga kirganda
chiqadi.
HTTP holat kodlari so’rov muvaffaqiyatli bajarilgani yoki qaysi tomonda xato yuz berganini bildiradi.
So’rovni ko’rish
Brauzer DevTools’ining Network bo’limida sahifa yuborgan har bir HTTP so’rovni ko’rish mumkin. Bir so’rovni tanlasangiz, uning URL’i, metodi, headerlari, holat kodi, javob hajmi va qancha vaqt olgani ko’rinadi. HTTPni o’rganishda bu nazariy jadvaldan ko’ra ancha foydali amaliy vositadir.
Qisqacha xulosa
- HTTP — brauzer va server o’rtasidagi muloqot protokoli.
- Almashinuv mijoz so’rovi va server javobidan iborat.
- So’rov metod, manzil, headerlar va ixtiyoriy body’dan tuziladi.
- GET, POST, PUT, PATCH va DELETE turli amal niyatlarini bildiradi.
- Holat kodi natijani bildiradi: 200 (muvaffaqiyat), 404 (topilmadi), 500 (server xatosi).
- HTTPS HTTP almashinuvini TLS orqali shifrlaydi va serverni tekshiradi.
Keyingi darsda server nima va nima qilishini, undan keyin esa ma’lumotlar bazasi tushunchasini ko’ramiz.