Frontend va backend farqi

Saytning ko'rinadigan frontend va serverdagi backend qismlari birga ishlashini ko'rsatuvchi rasm — Frontend foydalanuvchi ko’radigan qismni, backend esa sayt mantiqi va ma’lumotini boshqaradi.

Mijoz-server modelida saytning ikki tomoni bor edi. Web dasturlashda bu ikki tomon frontend va backend deb ataladi. Bu darsda ularning vazifasi va farqini aniq ajratamiz.

Frontend — foydalanuvchi tomoni

Frontend — saytning brauzerda ko’rinadigan va foydalanuvchi bilan ishlaydigan qismi: sahifa tuzilishi, matn va rasmlar, tugmalar, formalar, animatsiyalar va foydalanuvchi harakatiga beriladigan javob. U uchta asosiy web texnologiyasiga tayanadi:

Texnologiya	Vazifasi
HTML	Sahifa tuzilishi (nima bor)
CSS	Ko’rinishi (qanday ko’rinadi)
JavaScript	Harakati (bosilganda nima bo’ladi)

Frontend “mijoz tomoni” (client-side) ham deyiladi — chunki u foydalanuvchi brauzerida ishlaydi. Frontend dasturchi faqat dizaynni kodga aylantirmaydi. U sahifaning turli ekranlarda ishlashi, klaviatura bilan boshqarilishi, tez yuklanishi va serverdan kelgan ma’lumotni to’g’ri ko’rsatishiga ham javob beradi.

Masalan, internet-do’kondagi mahsulot kartasi frontend vazifasidir: rasm, narx va tugmaning joylashuvi HTML va CSS bilan quriladi, “Savatga qo’shish” bosilgandagi harakat esa JavaScript orqali boshqariladi.

Backend — server tomoni

Backend — serverda ishlaydigan, ko’rinmaydigan qism. U ma’lumotni saqlaydi, hisoblaydi, tekshiradi va frontendga uzatadi. Masalan tizimga kirishda foydalanuvchi yuborgan ma’lumotni tekshiradigan, parol xeshini solishtiradigan va ruxsat berish-bermaslikni hal qiladigan qism — backend.

Backend Python, PHP, Java kabi tillarda yoziladi va ma’lumotlar bazasi bilan ishlaydi. Shuningdek, u biznes qoidalarini bajaradi. Masalan, omborda qolmagan mahsulotni sotishga yo’l qo’ymaslik yoki foydalanuvchi faqat o’z buyurtmasini ko’rishini ta’minlash backend vazifasidir.

Frontendning brauzer, ko'rinish va harakatga, backendning server, mantiq va ma'lumotga javob berishi — Frontend brauzerda HTML, CSS va JavaScript bilan ishlaydi; backend serverda mantiq va ma’lumotni boshqaradi.

Ular qanday birga ishlaydi

Frontend va backend so’rov-javob orqali gaplashadi. Masalan mahsulotlar ro’yxatini ko’rsatish:

Frontend backendga so’raydi: “mahsulotlar ro’yxatini ber”.
Backend so’rov manzili, foydalanuvchi huquqi va yuborilgan qiymatlarni tekshiradi.
Kerak bo’lsa, ma’lumotlar bazasidan yozuvlarni oladi.
Backend holat kodi va ma’lumotdan iborat javob qaytaradi.
Frontend javobni o’qib, natijani ekranga chizadi yoki xato xabarini ko’rsatadi.

Ish shunday taqsimlanadi: backend ma’lumotni, frontend uning ko’rinishini ta’minlaydi. Amalda chegara har doim ham mutlaq emas: frontend ham ma’lumotni vaqtincha qayta ishlashi, backend esa tayyor HTML qaytarishi mumkin. Asosiy farq — kodning qayerda ishlashi va nimaga ishonish mumkinligida.

Frontend so'rovi backend va ma'lumotlar bazasi orqali qayta ishlanib, javob ekranga chiqarilishi — Frontend so’rov yuboradi, backend bazadan ma’lumot oladi va javobni ekranga chiqarish uchun qaytaradi.

Qisqacha xulosa

Frontend — brauzerda ishlaydigan interfeys (HTML, CSS, JavaScript).
Backend — serverda ishlaydigan mantiq, tekshiruv va ma’lumotlar qismi.
Frontend — client-side, backend — server-side.
Ular so’rov-javob orqali ishlaydi; ikkala tomon ham xatolarni hisobga oladi.
Brauzerdan kelgan ma’lumotga ishonilmaydi — muhim tekshiruv backendda takrorlanadi.
Ikkalasini biladigan — fullstack; boshlash uchun bittasini tanlang.

Keyingi darsda brauzer sahifani qanday ochishini, undan keyin esa HTTP so’rov-javob oqimini ko’ramiz.