Node.js o'rnatish va REPL

Node.js nima darsida muhit haqida o’qidingiz. Endi uni kompyuteringizga o’rnatasiz. O’rnatish tugagach ikki yo’l ochiladi: kodni REPL ichida qatorma-qator sinash yoki .js faylga yozib ishga tushirish. Shu darsda ikkalasini ham qilasiz.

Qaysi versiyani olish kerak

nodejs.org saytida ikki tugma turadi. Ularning farqi muhim.

Versiya	Ma’nosi	Kimga
LTS	Uzoq muddat qo’llab-quvvatlanadi	O’rganish va ish loyihasi
Current	Eng yangi imkoniyatlar, tez o’zgaradi	Yangilikni sinovchilar

LTS ni tanlang. Bu bo’limdagi hamma kod LTS’da ishlaydi.

Windows’ga o’rnatish

1. nodejs.org dan LTS tugmasini bosing — .msi fayli yuklanadi;
2. Faylni ishga tushiring va oynalarda Next bilan davom eting;
3. “Add to PATH” belgisi turgan bo’lsin — u standart holda yoqilgan;
4. O’rnatish tugagach PowerShell yoki Terminal ni oching.

Tekshirish:

node --version
npm --version

v22.11.0
10.9.0

Raqamlar sizda boshqacha bo’lishi mumkin — muhimi, ikkala buyruq ham versiya qaytarsin.

macOS’ga o’rnatish

Saytdan .pkg faylini yuklab ishga tushiring. Yoki Homebrew ishlatsangiz:

brew install node

Tekshirish xuddi shunday:

node --version

v22.11.0

Linux’ga o’rnatish

Ubuntu va Debian’da omborlardagi Node.js ko’pincha eskiroq bo’ladi. Shuning uchun nvm orqali o’rnatish qulayroq — pastda ko’ramiz. Tezkor yo’l sifatida:

sudo apt update
sudo apt install nodejs npm

Keyin versiyani tekshiring:

node --version

O’rnatilgan versiya v20 dan past bo’lsa, nvm bilan yangisini qo’ying.

nvm — bir nechta versiyani saqlash

Ish loyihalarida turli versiyalar talab qilinadi: biri v18, ikkinchisi v22. Har safar Node.js’ni qayta o’rnatish noqulay.

O’rnatilgandan keyin ishlatilishi shunday:

nvm install --lts
nvm use 22
nvm list

->     v22.11.0
       v18.20.5

Strelka qaysi versiya hozir faol ekanini ko’rsatadi.

REPL — kodni tez sinash joyi

Terminalga hech qanday fayl nomisiz node yozing:

node

Welcome to Node.js v22.11.0.
Type ".help" for more information.
>

> belgisi paydo bo’ldi — siz REPL ichidasiz.

Bir nechta qator yozib ko’ring:

> 2 + 3
5
> const name = "Aziz";
undefined
> `Salom, ${name}!`
'Salom, Aziz!'
> [1, 2, 3].map((number) => number * 2)
[ 2, 4, 6 ]

REPL har ifodaning natijasini o’zi chiqaradi — console.log yozish shart emas. const name = "Aziz"; qatoridan keyingi undefined ham shundan: o’zgaruvchi e’lon qilish hech nima qaytarmaydi, REPL esa qaytgan qiymatni ko’rsatadi.

REPL buyruqlari

Nuqta bilan boshlanadigan maxsus buyruqlar bor:

Buyruq	Vazifasi
.help	Buyruqlar ro’yxati
.clear	E’lon qilingan o’zgaruvchilarni tozalash
.editor	Ko’p qatorli kod yozish rejimi
.exit	REPL’dan chiqish

Chiqish uchun .exit yozing yoki Ctrl + D bosing. Ctrl + C ni ikki marta bosish ham chiqaradi.

_ — oxirgi natija

REPL oxirgi hisoblangan qiymatni _ o’zgaruvchisida saqlaydi:

> 10 * 5
50
> _ + 8
58
> _ / 2
29

Bu faqat REPL ichida ishlaydigan qulaylik. Faylda _ shunday ma’no bermaydi.

Birinchi fayl

REPL sinov uchun. Haqiqiy dastur faylda yoziladi.

Papka yarating va ichiga kiring:

mkdir node-start
cd node-start

app.js nomli fayl yarating va ichiga yozing:

// Birinchi Node.js dasturi
const appName = "Node dasturi";
const languages = ["JavaScript", "PHP", "Python"];

console.log("Dastur nomi:", appName);
console.log("Tillar soni:", languages.length);

languages.forEach((language, index) => {
  console.log(`${index + 1}. ${language}`);
});

Ishga tushirish — node buyrug’idan keyin fayl nomi:

node app.js

Dastur nomi: Node dasturi
Tillar soni: 3
1. JavaScript
2. PHP
3. Python

Kod brauzersiz ishladi. Bu yerda document ham, HTML sahifa ham yo’q — faqat terminal va console.log.

Fayl kengaytmasi haqida

node app.js o’rniga node app deb ham yozish mumkin — Node.js .js kengaytmasini o’zi qo’shib ko’radi. Lekin to’liq nom yozish aniqroq, ayniqsa papkada bir nechta fayl bo’lganda.

Amaliy mashq

O’z kompyuteringizda bajaring:

1. Node.js LTS versiyasini o’rnating va node --version bilan tekshiring — versiya raqami chiqishi shart;
2. node buyrug’i bilan REPL’ni oching, 5 * 12 hisoblang, keyin _ + 3 yozib oxirgi natijadan foydalaning;
3. REPL ichida massiv e’lon qiling va filter bilan undan katta sonlarni ajrating, so’ng .exit bilan chiqing;
4. node-start papkasida app.js yaratib, yuqoridagi kodni yozing va node app.js bilan ishga tushiring;
5. app.js ga o’z ismingizni chiqaradigan yangi console.log qator qo’shing va faylni qayta ishga tushiring;
6. Fayl nomini ataylab xato yozib (node aap.js) xato xabarini o’qing, keyin to’g’rilang.

6-qadam eng foydalisi: Cannot find module xatosini oldindan ko’rgan odam uni haqiqiy loyihada tez tanib oladi.

Qisqacha xulosa

• Saytdan LTS versiya olinadi — u uzoq qo’llab-quvvatlanadi va kutubxonalar unda sinalgan.
• node --version va npm --version o’rnatish to’g’ri tugaganini tasdiqlaydi.
• node buyrug’i fayl nomisiz REPL’ni ochadi, fayl nomi bilan o’sha faylni ishga tushiradi.
• REPL’da _ oxirgi natijani saqlaydi, .exit chiqaradi, kod esa saqlanmaydi.
• Haqiqiy dastur .js faylga yoziladi va node app.js bilan bajariladi.
• nvm bir nechta Node.js versiyasini almashtirish kerak bo’lganda qo’l keladi.

Keyingi darsda npm va package.json — tayyor kutubxonalarni loyihaga qanday qo’shish.