Node.js fs moduli: fayl bilan ishlash

Node.js nima darsidagi jadvalda brauzer qila olmaydigan bitta qator bor edi: diskdan fayl o’qish. Endi shu ishni qilasiz. Sozlamalarni faylda saqlash, jurnal yozish, ma’lumot o’qish — hammasi fs moduli orqali.

fs modulini olib kirish

fs — Node.js ichidagi o’rnatilgan modul. npm install shart emas.

const fs = require("fs");

Faylga yozish

node-start papkasida write-demo.js yarating:

const fs = require("fs");

const text = "Birinchi qator\nIkkinchi qator";

fs.writeFileSync("notes.txt", text, "utf8");

console.log("Fayl yozildi");

node write-demo.js

Fayl yozildi

Papkada notes.txt paydo bo’ldi. Uni muharrirda oching — ikki qator matn turadi.

Faylni o’qish

const fs = require("fs");

const content = fs.readFileSync("notes.txt", "utf8");

console.log(content);
console.log("Belgilar soni:", content.length);

Birinchi qator
Ikkinchi qator
Belgilar soni: 29

Uchinchi argumentga e’tibor bering — "utf8". Uni yozmasangiz natija boshqacha chiqadi:

const fs = require("fs");

const raw = fs.readFileSync("notes.txt");

console.log(raw);

<Buffer 42 69 72 69 6e 63 68 69 20 71 61 74 6f 72 0a 49 6b 6b 69 6e 63 68 ...>

Matn bilan ishlayotgan bo’lsangiz, "utf8" ni har doim yozing.

Oxiriga qo’shish: appendFile

Jurnal (log) yozishda har safar ustiga yozish noto’g’ri — yozuvlar to’planib borishi kerak:

const fs = require("fs");

fs.appendFileSync("log.txt", "Dastur ishga tushdi\n", "utf8");
fs.appendFileSync("log.txt", "Foydalanuvchi kirdi\n", "utf8");

console.log(fs.readFileSync("log.txt", "utf8"));

Dastur ishga tushdi
Foydalanuvchi kirdi

Faylni ikkinchi marta ishga tushirsangiz, qatorlar to’rtta bo’ladi — appendFileSync mavjud mazmunni saqlaydi. Fayl bo’lmasa, o’zi yaratadi.

Fayl bormi: existsSync

Yo’q faylni o’qishga urinish xato beradi. Oldindan tekshirish mumkin:

const fs = require("fs");

if (fs.existsSync("notes.txt")) {
  const content = fs.readFileSync("notes.txt", "utf8");
  console.log("Mazmun:", content);
} else {
  console.log("Fayl topilmadi");
}

Mazmun: Birinchi qator
Ikkinchi qator

ENOENT — eng ko'p uchraydigan xato

Mavjud bo’lmagan faylni o’qisangiz dastur to’xtaydi:

Error: ENOENT: no such file or directory, open 'notes.txt'

ENOENT — “Error NO ENTry”, ya’ni bunday fayl yoki papka yo’q. Uch sababdan biri bo’ladi:

Fayl nomi xato yozilgan;
Fayl boshqa papkada;
node buyrug’i boshqa papkadan berilgan.

Uchinchi sabab eng ko’p chalkashtiradi — path moduli darsida buning aniq yechimi bor.

Sinxron nima degani

Yuqoridagi hamma metod nomi Sync bilan tugadi.

Buni ko’rish mumkin:

const fs = require("fs");

console.log("1. O'qish boshlandi");

const content = fs.readFileSync("notes.txt", "utf8");

console.log("2. O'qildi, uzunligi:", content.length);
console.log("3. Tugadi");

1. O'qish boshlandi
2. O'qildi, uzunligi: 29
3. Tugadi

Tartib aniq: 1, 2, 3. Kichik skript uchun bu qulay.

Nega sinxron serverni bloklaydi

Muammo server yozganda chiqadi. Node.js nima darsidan eslang: Node.js bitta oqimda ishlaydi.

Tasavvur qiling, server 100 ta foydalanuvchiga xizmat qilyapti va har so’rovda readFileSync chaqiriladi. Disk javobini kutgan har bir millisekundda Node.js hech kimga javob bera olmaydi — navbatdagi 99 so’rov kutib turadi.

Yondashuv	Kutish paytida
`readFileSync`	Butun dastur to’xtaydi
`readFile` (asinxron)	Boshqa so’rovlar bajariladi

Asinxron yo’l: fs.promises

Zamonaviy usul — fs.promises va async/await:

const fs = require("fs").promises;

async function readNotes() {
  const content = await fs.readFile("notes.txt", "utf8");
  console.log("Mazmun:", content);
}

readNotes();
console.log("Bu qator oldin chiqadi");

Bu qator oldin chiqadi
Mazmun: Birinchi qator
Ikkinchi qator

Tartibga qarang: oxirgi console.log birinchi chiqdi. Node.js fayl o’qish buyrug’ini berib, javobni kutmasdan keyingi qatorga o’tdi.

Aynan shu — bloklamaslik. Kutish paytida dastur boshqa ish qila oladi.

Xatoni ushlash

Asinxron kodda xato try/catch bilan ushlanadi:

const fs = require("fs").promises;

async function readConfig() {
  try {
    const content = await fs.readFile("config.json", "utf8");
    const config = JSON.parse(content);
    console.log("Dastur nomi:", config.appName);
  } catch (error) {
    console.log("O'qib bo'lmadi:", error.code);
  }
}

readConfig();

config.json yo’q bo’lsa:

O'qib bo'lmadi: ENOENT

error.code — xatoning qisqa belgisi. To’liq xabarni error.message beradi. Xatolarni ushlash darsidagi qoidalar shu yerda ham amal qiladi.

JSON faylni o’qish va yozish

Amalda ma’lumot ko’pincha JSON shaklida saqlanadi:

const fs = require("fs").promises;

async function saveUsers() {
  const users = [
    { id: 1, name: "Aziz", city: "Toshkent" },
    { id: 2, name: "Dilnoza", city: "Samarqand" },
  ];

  // Obyektni matnga aylantiramiz, 2 — chiroyli bo'shliq uchun
  await fs.writeFile("users.json", JSON.stringify(users, null, 2), "utf8");
  console.log("Saqlandi");

  const content = await fs.readFile("users.json", "utf8");
  const loaded = JSON.parse(content);
  console.log("O'qildi, soni:", loaded.length);
  console.log("Birinchisi:", loaded[0].name);
}

saveUsers();

Saqlandi
O'qildi, soni: 2
Birinchisi: Aziz

users.json fayli shunday ko’rinadi:

[
  {
    "id": 1,
    "name": "Aziz",
    "city": "Toshkent"
  },
  {
    "id": 2,
    "name": "Dilnoza",
    "city": "Samarqand"
  }
]

Faylga har doim matn yoziladi — shuning uchun JSON.stringify majburiy. O’qishda esa teskarisi: JSON.parse matnni obyektga qaytaradi.

Foydalanuvchi bergan yo’lga ishonmang

Fayl nomini foydalanuvchidan olsangiz, uni tekshirmasdan fs ga bermang.

Yo'l bilan chiqib ketish xavfi

Foydalanuvchi fayl nomi sifatida ../../ bilan boshlanadigan yo’l yuborsa, u loyiha papkangizdan tashqariga chiqib, tizim fayllarini o’qishga urinishi mumkin. Bu hujum turi path traversal deb ataladi.

Himoya qoidasi: kiritilgan nomni to’g’ridan-to’g’ri ishlatmang. Ruxsat etilgan fayllar ro’yxatini tuzing yoki nomni tekshiruvdan o’tkazing:

const allowedFiles = ["notes.txt", "log.txt"];

function readAllowed(fileName) {
  if (!allowedFiles.includes(fileName)) {
    console.log("Bu faylga ruxsat yo'q");
    return null;
  }
  return fs.readFileSync(fileName, "utf8");
}

path moduli darsida yo’lni xavfsiz yig’ish usulini ko’rasiz.

Katta fayl muammosi

readFile faylni butunlay xotiraga yuklaydi. Fayl 50 KB bo’lsa muammo yo’q. 1 GB bo’lsa — jiddiy muammo: shuncha xotira band bo’ladi.

Bunday hollarda fayl bo’lak-bo’lak o’qiladi. Oqimlar darsi aynan shu haqda — hozircha fs.promises bilan ishlayveramiz, fayllarimiz kichik.

Amaliy mashq

node-start papkasida bajaring:

writeFileSync bilan notes.txt yarating va ichiga uch qator matn yozing;
Faylni readFileSync bilan o’qing — avval "utf8" bilan, keyin usiz, natijalarni solishtiring;
appendFileSync ni ikki marta chaqirib, log.txt ga yozuv qo’shing va faylni ochib qatorlar to’planganini ko’ring;
Mavjud bo’lmagan faylni o’qib ENOENT xatosini chiqaring, so’ng existsSync bilan tekshiruv qo’shib xatoni oldini oling;
Uchta talaba obyektini students.json ga JSON.stringify bilan yozing va qayta o’qib ismlarni chiqaring;
fs.promises bilan o’qish yozing va console.log ni await dan keyin hamda funksiya chaqiruvidan keyin qo’yib, chiqish tartibini kuzating.

6-qadam eng muhimi: asinxron kodda qator tartibi yozilish tartibida emas ekanini o’z ko’zingiz bilan ko’rasiz.

Qisqacha xulosa

fs — Node.js ichidagi o’rnatilgan modul, npm install talab qilmaydi.
Matn o’qiyotganda "utf8" yozilmasa natija Buffer bo’lib chiqadi.
writeFileSync eskisini o’chiradi, appendFileSync oxiriga qo’shadi.
Sync metodlari kutish paytida butun dasturni to’xtatadi — server kodida ishlatilmaydi.
fs.promises va async/await bloklamaydigan yo’l, xato try/catch bilan ushlanadi.
ENOENT fayl topilmaganini bildiradi: nom yoki papkani tekshiring.
Foydalanuvchi bergan fayl nomi tekshirilmasdan fs ga berilmaydi.

Keyingi darsda path moduli — fayl yo’lini xatosiz yig’ish va papka ichini o’qish.