PHP yakuniy loyiha: izohlar sahifasi

Bu darsda butun bo’lim bo’ylab o’rganilganlarni bitta ishlaydigan loyihada birlashtiramiz: izohlar sahifasi — forma, validatsiya, saqlash va ro’yxat.

Loyiha tuzilishi

include darsidagi tamoyil bo’yicha:

izohlar/
├── public/
│   └── index.php          ← kirish nuqtasi
├── src/
│   ├── izohlar.php        ← ma'lumot bilan ishlash
│   └── validatsiya.php    ← tekshirish
├── qismlar/
│   ├── sarlavha.php
│   └── footer.php
└── malumot/
    └── izohlar.json       ← saqlash joyi

Vazifalar ajratilgan: bir fayl saqlaydi, ikkinchisi tekshiradi, uchinchisi ko’rsatadi.

Validatsiya qatlami

PHP

<?php
// src/validatsiya.php

function izohTekshir(array $malumot): array {
  $xatolar = [];

  $ism = trim($malumot["ism"] ?? "");
  if ($ism === "") {
      $xatolar["ism"] = "Ism kiritilishi shart";
  } elseif (strlen($ism) < 2) {
      $xatolar["ism"] = "Ism kamida 2 belgi bo'lsin";
  } elseif (strlen($ism) > 50) {
      $xatolar["ism"] = "Ism 50 belgidan oshmasin";
  }

  $email = trim($malumot["email"] ?? "");
  if (!filter_var($email, FILTER_VALIDATE_EMAIL)) {
      $xatolar["email"] = "Email noto'g'ri";
  }

  $matn = trim($malumot["matn"] ?? "");
  if ($matn === "") {
      $xatolar["matn"] = "Izoh bo'sh bo'lmasin";
  } elseif (strlen($matn) < 5) {
      $xatolar["matn"] = "Izoh kamida 5 belgi bo'lsin";
  }

  return $xatolar;
}

// Sinov
$sinovlar = [
  ["ism" => "Aziz", "email" => "aziz@mail.uz", "matn" => "Juda foydali dars!"],
  ["ism" => "A", "email" => "notogri", "matn" => ""],
];

foreach ($sinovlar as $i => $s) {
  $x = izohTekshir($s);
  echo ($i + 1), ") ", $x ? implode("; ", $x) : "hammasi to'g'ri", "\n";
}

Funksiya sof: kirish oladi, xatolar massivini qaytaradi, hech narsani o’zgartirmaydi. Shuning uchun uni alohida sinash oson.

Saqlash qatlami

PHP

<?php
// src/izohlar.php — faylga saqlash

function izohlarniOqi(string $fayl): array {
  if (!file_exists($fayl)) {
      return [];
  }

  try {
      $matn = file_get_contents($fayl);
      $malumot = json_decode($matn, true, 512, JSON_THROW_ON_ERROR);
      return is_array($malumot) ? $malumot : [];
  } catch (JsonException $e) {
      // Buzilgan fayl dasturni to'xtatmasin
      return [];
  }
}

function izohQosh(array $izohlar, array $yangi): array {
  $yangi["id"] = count($izohlar) + 1;
  $yangi["sana"] = "2026-09-09 15:30";
  return [...$izohlar, $yangi];
}

// Sinov (faylsiz)
$izohlar = [];
$izohlar = izohQosh($izohlar, [
  "ism" => "Aziz", "email" => "aziz@mail.uz", "matn" => "Zo'r dars",
]);
$izohlar = izohQosh($izohlar, [
  "ism" => "Dilnoza", "email" => "d@mail.uz", "matn" => "Rahmat!",
]);

echo count($izohlar), " ta izoh\n";
print_r($izohlar[1]);

Uch himoya qatlami: fayl bormi, JSON to’g’rimi, natija massivmi. Tashqi ma’lumotga hech qachon ishonmang — xatolar darsidagi qoida.

Faylga yozish:

function izohlarniSaqla(string $fayl, array $izohlar): bool {
    $matn = json_encode(
        $izohlar,
        JSON_PRETTY_PRINT | JSON_UNESCAPED_UNICODE
    );
    return file_put_contents($fayl, $matn, LOCK_EX) !== false;
}

JSON_UNESCAPED_UNICODE — o’zbek harflari o’qiladigan qolsin; LOCK_EX — ikki so’rov bir vaqtda yozib faylni buzmasin.

Ko’rsatish qatlami

PHP

<?php
function izohChiz(array $izoh): string {
  $ism = htmlspecialchars($izoh["ism"]);
  $matn = nl2br(htmlspecialchars($izoh["matn"]));
  $sana = htmlspecialchars($izoh["sana"]);

  return <<<HTML
  <article class="izoh">
    <header><strong>{$ism}</strong> <time>{$sana}</time></header>
    <p>{$matn}</p>
  </article>

  HTML;
}

$izohlar = [
  ["ism" => "Aziz", "matn" => "Juda foydali", "sana" => "2026-09-09 15:30"],
  ["ism" => "<script>alert(1)</script>", "matn" => "Hujum urinishi",
   "sana" => "2026-09-09 15:31"],
];

foreach ($izohlar as $i) {
  echo izohChiz($i);
}

Ikkinchi izohga qarang: hujum urinishi zararsiz matnga aylandi — htmlspecialchars ishladi.

<<<HTML ... HTML; — heredoc yozuvi, ko’p qatorli matn uchun qulay. nl2br qator uzilishlarini <br> ga o’giradi.

To’liq kirish nuqtasi

public/index.php — barcha qatlamlarni birlashtiradi:

<?php
declare(strict_types=1);

require __DIR__ . "/../src/izohlar.php";
require __DIR__ . "/../src/validatsiya.php";

const FAYL = __DIR__ . "/../malumot/izohlar.json";

$xatolar = [];
$eski = ["ism" => "", "email" => "", "matn" => ""];

if ($_SERVER["REQUEST_METHOD"] === "POST") {
    $eski = [
        "ism"   => trim($_POST["ism"] ?? ""),
        "email" => trim($_POST["email"] ?? ""),
        "matn"  => trim($_POST["matn"] ?? ""),
    ];

    $xatolar = izohTekshir($eski);

    if (!$xatolar) {
        $izohlar = izohlarniOqi(FAYL);
        $izohlar = izohQosh($izohlar, $eski);
        izohlarniSaqla(FAYL, $izohlar);

        // POST-Redirect-GET
        header("Location: /index.php?holat=ok");
        exit;
    }
}

$izohlar = izohlarniOqi(FAYL);
$sarlavha = "Izohlar";
require __DIR__ . "/../qismlar/sarlavha.php";
?>

<?php if (isset($_GET["holat"])): ?>
  <p class="muvaffaqiyat">Izohingiz qo'shildi. Rahmat!</p>
<?php endif; ?>

<form method="post">
  <label>Ism:
    <input type="text" name="ism"
           value="<?= htmlspecialchars($eski["ism"]) ?>">
  </label>
  <?php if (isset($xatolar["ism"])): ?>
    <span class="xato"><?= $xatolar["ism"] ?></span>
  <?php endif; ?>

  <label>Email:
    <input type="email" name="email"
           value="<?= htmlspecialchars($eski["email"]) ?>">
  </label>
  <?php if (isset($xatolar["email"])): ?>
    <span class="xato"><?= $xatolar["email"] ?></span>
  <?php endif; ?>

  <label>Izoh:
    <textarea name="matn"><?= htmlspecialchars($eski["matn"]) ?></textarea>
  </label>
  <?php if (isset($xatolar["matn"])): ?>
    <span class="xato"><?= $xatolar["matn"] ?></span>
  <?php endif; ?>

  <button type="submit">Yuborish</button>
</form>

<h2><?= count($izohlar) ?> ta izoh</h2>

<?php foreach (array_reverse($izohlar) as $izoh): ?>
  <?= izohChiz($izoh) ?>
<?php endforeach; ?>

<?php require __DIR__ . "/../qismlar/footer.php"; ?>

Butun oqim bir joyda

PHP

<?php
// Yuqoridagi index.php mantig'ining ishlaydigan taqlidi

function izohTekshir(array $m): array {
  $x = [];
  if (trim($m["ism"] ?? "") === "") $x["ism"] = "Ism kerak";
  if (!filter_var($m["email"] ?? "", FILTER_VALIDATE_EMAIL))
      $x["email"] = "Email noto'g'ri";
  if (strlen(trim($m["matn"] ?? "")) < 5) $x["matn"] = "Izoh qisqa";
  return $x;
}

function qayta(array $izohlar, array $post): array {
  $malumot = [
      "ism"   => trim($post["ism"] ?? ""),
      "email" => trim($post["email"] ?? ""),
      "matn"  => trim($post["matn"] ?? ""),
  ];

  $xatolar = izohTekshir($malumot);

  if ($xatolar) {
      return ["holat" => "xato", "xatolar" => $xatolar, "izohlar" => $izohlar];
  }

  $malumot["id"] = count($izohlar) + 1;
  return ["holat" => "ok", "xatolar" => [], "izohlar" => [...$izohlar, $malumot]];
}

$izohlar = [];

$sorovlar = [
  ["ism" => "Aziz", "email" => "aziz@mail.uz", "matn" => "Ajoyib dars!"],
  ["ism" => "", "email" => "yomon", "matn" => "qisqa"],
  ["ism" => "Dilnoza", "email" => "d@mail.uz", "matn" => "Rahmat sizga"],
];

foreach ($sorovlar as $i => $post) {
  $n = qayta($izohlar, $post);
  $izohlar = $n["izohlar"];

  echo ($i + 1), "-so'rov: ", $n["holat"] === "ok" ? "qabul qilindi" : "rad etildi", "\n";
  foreach ($n["xatolar"] as $maydon => $xabar) {
      echo "   - $maydon: $xabar\n";
  }
}

echo "\nJami saqlangan: ", count($izohlar), " ta\n";
foreach ($izohlar as $iz) {
  echo "  #", $iz["id"], " ", $iz["ism"], ": ", $iz["matn"], "\n";
}

Ishonchsiz so’rov rad etildi, to’g’rilari saqlandi — butun zanjir ishladi.

Qanday naqshlar ishlatildi

Naqsh	Dars
Qatlamlarga bo’lish, `__DIR__`	include
`$_POST` + `??` + `trim`	formalar
`filter_var` bilan validatsiya	formalar
Assotsiativ massivda xatolar	assotsiativ massiv
`try/catch` bilan JSON o’qish	xatolar
`htmlspecialchars` — XSS himoyasi	matn funksiyalari
`foreach` bilan ro’yxat chizish	sikllar
Tur belgilangan funksiyalar	funksiyalar

Keyingi qadamlar

Loyihani kengaytirish uchun g’oyalar:

Ma’lumotlar bazasi — JSON o’rniga MySQL va PDO;
Sahifalash — izohlar ko’payganda 10 tadan ko’rsatish;
Sessiya — foydalanuvchi ismini eslab qolish;
CSRF token — forma soxta saytdan yuborilmasin;
Moderatsiya — izoh avval tasdiqlansin, keyin chiqsin;
Testlar — validatsiya funksiyasi uchun PHPUnit.

Bo’lim yakuni

Shu bilan PHP Boshlang’ich darajasi tugadi. Siz o’rgandingiz:

Asoslar — o’zgaruvchi, tur, operator, shart, sikl, funksiya;
Ma’lumot — massiv, assotsiativ massiv, matn va son funksiyalari, sana;
Web — forma qabul qilish, validatsiya, include bilan bo’lish;
Ishonchlilik — xatolarni ushlash va xavfsizlik qoidalari.

Amaliy mashq

Loyihani o’z papkangizga ko’chirib, php -S localhost:8000 bilan ishga tushiring;
validatsiyaga “izoh 500 belgidan oshmasin” shartini qo’shing;
izohlarni eng yangisi tepada bo’ladigan qilib saralang;
izohlar sonini ko’rsatuvchi sarlavha qo’shing;
bo’sh ro’yxat uchun “Hali izoh yo’q” xabarini chiqaring;
htmlspecialchars ni olib tashlab, <b>test</b> yuboring — farqni ko’ring, keyin qaytaring.

Qisqacha xulosa

Kodni qatlamlarga ajrating: validatsiya, saqlash, ko’rsatish.
Validatsiya funksiyasi sof bo’lsin — sinash oson bo’ladi.
Tashqi ma’lumotni (fayl, JSON, $_POST) har doim tekshirib qabul qiling.
Xato bo’lsa foydalanuvchi kiritganini formaga qaytaring.
Saqlagandan keyin POST-Redirect-GET bilan yo’naltiring.
Chiqarishda htmlspecialchars — majburiy.
Yo’llarni __DIR__ bilan yozing, sozlamani public/ dan tashqarida saqlang.