PHP xatolar bilan ishlash (try, catch)

Fayl yo’q, baza javob bermayapti, foydalanuvchi noto’g’ri ma’lumot kiritdi — bularni oldindan aytib bo’lmaydi. Yaxshi dastur xatoni kutadi va uni to’g’ri boshqaradi.

Ikki xil muammo

Xato dasturni to’xtatadi

PHP

<?php
echo "Boshlandi\n";

try {
  $natija = 10 / 0;
  echo "Bu qator bajarilmaydi";
} catch (DivisionByZeroError $e) {
  echo "Ushlandi: ", $e->getMessage(), "\n";
}

echo "Dastur davom etdi";

try/catch bo’lmaganida butun sahifa oq ekran bilan tugardi.

try, catch, finally

PHP

<?php
function ochish(string $fayl): string {
  echo "  Ochilmoqda: $fayl\n";

  try {
      if ($fayl === "yoq.txt") {
          throw new RuntimeException("Fayl topilmadi");
      }
      return "  Mazmun o'qildi";
  } catch (RuntimeException $e) {
      return "  Xato: " . $e->getMessage();
  } finally {
      echo "  Fayl yopildi (finally)\n";
  }
}

echo ochish("bor.txt"), "\n\n";
echo ochish("yoq.txt");

finally har doim bajariladi — xato bo’lsa ham, return bo’lsa ham. Resurslarni tozalash uchun ishlatiladi.

throw — o’z xatongni yaratish

PHP

<?php
function yoshTekshir(int $yosh): string {
  if ($yosh < 0) {
      throw new InvalidArgumentException("Yosh manfiy bo'lolmaydi");
  }
  if ($yosh > 150) {
      throw new RangeException("Yosh juda katta: $yosh");
  }
  return "Yosh qabul qilindi: $yosh";
}

foreach ([25, -5, 200] as $y) {
  try {
      echo yoshTekshir($y), "\n";
  } catch (InvalidArgumentException | RangeException $e) {
      echo get_class($e), ": ", $e->getMessage(), "\n";
  }
}

catch (A | B $e) — bir necha turni birdan ushlaydi.

Asosiy istisno turlari

Sinf	Qachon
`InvalidArgumentException`	Argument noto’g’ri
`RuntimeException`	Ish paytida yuzaga keldi
`RangeException`	Qiymat ruxsat etilgan oraliqdan tashqarida
`JsonException`	JSON o’qish/yozishda
`TypeError`	Tur mos kelmadi
`DivisionByZeroError`	Nolga bo’lish

Turini aniq tanlash muhim — catch da qaysi muammo ekanini ajratishga imkon beradi.

Bir necha catch

PHP

<?php
function ishla(string $tur): void {
  match($tur) {
      "arg"  => throw new InvalidArgumentException("Noto'g'ri argument"),
      "ish"  => throw new RuntimeException("Ish paytidagi xato"),
      "bol"  => throw new DivisionByZeroError("Nolga bo'lish"),
      default => print("Muammosiz bajarildi\n"),
  };
}

foreach (["ok", "arg", "ish", "bol"] as $t) {
  try {
      ishla($t);
  } catch (InvalidArgumentException $e) {
      echo "Argument xatosi: ", $e->getMessage(), "\n";
  } catch (RuntimeException $e) {
      echo "Ish xatosi: ", $e->getMessage(), "\n";
  } catch (Throwable $e) {
      echo "Boshqa xato: ", $e->getMessage(), "\n";
  }
}

Tartib muhim: aniqroq turlar yuqorida, umumiy Throwable — oxirida. PHP birinchi mos kelganini tanlaydi.

Xato haqidagi ma’lumot

PHP

<?php
try {
  throw new RuntimeException("Nimadir buzildi", 500);
} catch (RuntimeException $e) {
  echo "Xabar:  ", $e->getMessage(), "\n";
  echo "Kod:    ", $e->getCode(), "\n";
  echo "Qator:  ", $e->getLine(), "\n";
  echo "Sinf:   ", get_class($e), "\n";
}

getFile() va getTraceAsString() ham bor — ular jurnalga yozishda foydali.

Sabab zanjiri

PHP

<?php
function pastQatlam(): void {
  throw new RuntimeException("Bazaga ulanib bo'lmadi");
}

function yuqoriQatlam(): void {
  try {
      pastQatlam();
  } catch (RuntimeException $e) {
      throw new RuntimeException("Foydalanuvchini yuklab bo'lmadi", 0, $e);
  }
}

try {
  yuqoriQatlam();
} catch (RuntimeException $e) {
  echo "Xato: ", $e->getMessage(), "\n";
  echo "Sababi: ", $e->getPrevious()->getMessage();
}

Uchinchi argument — asl sabab. Bu qatlamlar orasida kontekstni yo’qotmasdan xato uzatish usuli.

O’z istisno sinfingiz

PHP

<?php
class ValidatsiyaXatosi extends Exception
{
  private array $xatolar;

  public function __construct(array $xatolar) {
      $this->xatolar = $xatolar;
      parent::__construct("Validatsiya muvaffaqiyatsiz");
  }

  public function xatolar(): array {
      return $this->xatolar;
  }
}

function tekshir(array $malumot): void {
  $xatolar = [];
  if (empty($malumot["ism"])) $xatolar["ism"] = "Ism kerak";
  if (empty($malumot["email"])) $xatolar["email"] = "Email kerak";

  if ($xatolar) {
      throw new ValidatsiyaXatosi($xatolar);
  }
}

try {
  tekshir(["ism" => "Aziz"]);
} catch (ValidatsiyaXatosi $e) {
  echo $e->getMessage(), ":\n";
  foreach ($e->xatolar() as $maydon => $xabar) {
      echo "  - $maydon: $xabar\n";
  }
}

O’z sinfingiz qo’shimcha ma’lumot (bu yerda — maydonlar bo’yicha xatolar) tashishi mumkin.

Xatoni yutib yubormang

Eng ko'p uchraydigan xato

Bo’sh catch — muammoni yashiradi, yechmaydi:

try {
    xavfliAmal();
} catch (Exception $e) {
    // hech narsa — ❌ xato jimgina yo'qoldi
}

Har catch da kamida bittasini qiling: jurnalga yozing, foydalanuvchiga xabar bering yoki yuqoriga uzating. Aks holda dastur noto’g’ri ishlaydi va sababini topib bo’lmaydi.

PHP

<?php
function xavfsizJson(string $matn): ?array {
  try {
      return json_decode($matn, true, 512, JSON_THROW_ON_ERROR);
  } catch (JsonException $e) {
      // Jurnalga yozamiz — jimgina yutmaymiz
      echo "  [jurnal] JSON xatosi: ", $e->getMessage(), "\n";
      return null;
  }
}

var_dump(xavfsizJson('{"a":1}'));
var_dump(xavfsizJson('buzilgan'));

Ishlab chiqarishda ko’rsatish

Xato matnini foydalanuvchiga ko'rsatmang

Xato xabarida fayl yo’llari, baza tuzilishi va boshqa ichki ma’lumot bo’ladi — bu hujumchi uchun qimmatli.

Ishlab chiqishda: xatolarni ekranda ko’rsating. Ishlab chiqarishda: jurnalga yozing, foydalanuvchiga umumiy xabar.

// php.ini yoki kod boshida
ini_set("display_errors", "0");   // ekranda ko'rsatilmasin
ini_set("log_errors", "1");       // jurnalga yozilsin

PHP

<?php
$ishlab_chiqarish = true;

function xatoniKorsat(Throwable $e, bool $ishlab_chiqarish): string {
  if ($ishlab_chiqarish) {
      // Haqiqiy loyihada: error_log($e->getMessage());
      return "Xatolik yuz berdi. Keyinroq urinib ko'ring.";
  }
  return get_class($e) . ": " . $e->getMessage() .
         " (" . $e->getLine() . "-qator)";
}

try {
  throw new RuntimeException("Baza paroli noto'g'ri");
} catch (Throwable $e) {
  echo "Foydalanuvchi ko'radi:\n";
  echo "  ", xatoniKorsat($e, true), "\n\n";
  echo "Dasturchi ko'radi:\n";
  echo "  ", xatoniKorsat($e, false);
}

Global ushlagich

Ushlanmagan har qanday xato uchun oxirgi himoya:

set_exception_handler(function (Throwable $e) {
    error_log($e->getMessage());
    http_response_code(500);
    echo "Kutilmagan xatolik yuz berdi.";
});

Bu foydalanuvchi hech qachon PHP xato matnini ko’rmasligini kafolatlaydi.

Qachon istisno, qachon qaytarish

PHP

<?php
// Kutilgan holat — istisno emas, oddiy qaytarish
function foydalanuvchiTop(int $id): ?array {
  $baza = [1 => ["ism" => "Aziz"]];
  return $baza[$id] ?? null;
}

// Kutilmagan holat — istisno
function foydalanuvchiOchir(int $id): void {
  if ($id < 1) {
      throw new InvalidArgumentException("ID musbat bo'lishi kerak");
  }
  echo "  O'chirildi: $id\n";
}

var_dump(foydalanuvchiTop(1));
var_dump(foydalanuvchiTop(99));

try {
  foydalanuvchiOchir(-5);
} catch (InvalidArgumentException $e) {
  echo "  ", $e->getMessage();
}

Qoida: odatiy natija (topilmadi) uchun null qaytaring; bo’lmasligi kerak bo’lgan holat uchun istisno tashlang.

Amaliy mashq

Nolga bo’lishni try/catch bilan ushlang;
throw bilan o’z xatongizni tashlang;
finally blokini qo’shib, qachon ishlashini kuzating;
bir necha catch yozib, tartibini sinang;
getPrevious() bilan sabab zanjirini yasang;
Exception dan meros olib, o’z sinfingizni yozing.

Qisqacha xulosa

try/catch xatoni ushlaydi va dasturni to’xtashdan saqlaydi.
finally har doim bajariladi — tozalash uchun.
throw bilan o’z istisnongizni tashlaysiz; turini aniq tanlang.
catch (A | B $e) bir necha turni ushlaydi; aniqroq turlar yuqorida.
Uchinchi argument — asl sabab (getPrevious).
Bo’sh catch yozmang — kamida jurnalga yozing.
Ishlab chiqarishda xato matnini foydalanuvchiga ko’rsatmang.

Keyingi darsda yakuniy loyiha — o’rganilganlarni birga qo’llaymiz.