PHP kodni testlash (PHPUnit)

Kodni har o’zgartirishda qo’lda tekshirish uzoq va ishonchsiz. Test — kodni tekshiradigan kod: bir marta yoziladi, har safar avtomatik ishlaydi.

Nima uchun kerak

Asosiy foyda — regressiyadan himoya: eski kodni o’zgartirganda nimadir buzilsa, test darhol aytadi.

Oddiy test yozuvchi

Kutubxonasiz ham tamoyilni ko’rsatish mumkin:

PHP

<?php
$otdi = 0;
$yiqildi = 0;

function test(string $nom, callable $amal): void
{
  global $otdi, $yiqildi;
  try {
      $amal();
      $otdi++;
      echo "✓ $nom\n";
  } catch (Throwable $e) {
      $yiqildi++;
      echo "✗ $nom — ", $e->getMessage(), "\n";
  }
}

function tengBolsin(mixed $kutilgan, mixed $olingan): void
{
  if ($kutilgan !== $olingan) {
      throw new Exception(
          "kutilgan " . var_export($kutilgan, true) .
          ", olingan " . var_export($olingan, true)
      );
  }
}

// Sinaladigan funksiya
function chegirma(int $narx, int $foiz): int
{
  if ($foiz < 0 || $foiz > 100) {
      throw new InvalidArgumentException("Foiz 0-100 oralig'ida");
  }
  return (int) round($narx * (1 - $foiz / 100));
}

test("10% chegirma to'g'ri hisoblanadi", function () {
  tengBolsin(90000, chegirma(100000, 10));
});

test("0% da narx o'zgarmaydi", function () {
  tengBolsin(100000, chegirma(100000, 0));
});

test("natija yaxlitlanadi", function () {
  tengBolsin(66999, chegirma(99999, 33));
});

test("100% da nol qoladi", function () {
  tengBolsin(0, chegirma(50000, 100));
});

echo "\nO'tdi: $otdi, yiqildi: $yiqildi";

Haqiqiy test kutubxonalari ham shu ishni bajaradi — faqat ancha boyroq imkoniyatlar bilan.

Yiqilgan test qanday ko’rinadi

PHP

<?php
function tengBolsin(mixed $kutilgan, mixed $olingan): void
{
  if ($kutilgan !== $olingan) {
      throw new Exception(
          "kutilgan " . var_export($kutilgan, true) .
          ", olingan " . var_export($olingan, true)
      );
  }
}

function test(string $nom, callable $amal): void
{
  try {
      $amal();
      echo "✓ $nom\n";
  } catch (Throwable $e) {
      echo "✗ $nom\n    ", $e->getMessage(), "\n";
  }
}

// Ataylab xato funksiya
function qosh(int $a, int $b): int
{
  return $a - $b;   // xato: ayirmoqda
}

test("2 + 3 = 5", fn() => tengBolsin(5, qosh(2, 3)));
test("10 + 0 = 10", fn() => tengBolsin(10, qosh(10, 0)));

Xato xabari aniq bo’lishi muhim: nima kutilgan, nima olingan.

PHPUnit bilan

composer require --dev phpunit/phpunit

composer.json:

"scripts": {
    "test": "phpunit tests"
}

src/Chegirma.php:

<?php
namespace App;

class Chegirma
{
    public function hisobla(int $narx, int $foiz): int
    {
        if ($foiz < 0 || $foiz > 100) {
            throw new \InvalidArgumentException("Foiz 0-100 oralig'ida");
        }
        return (int) round($narx * (1 - $foiz / 100));
    }
}

tests/ChegirmaTest.php:

<?php
namespace Tests;

use App\Chegirma;
use PHPUnit\Framework\TestCase;

class ChegirmaTest extends TestCase
{
    private Chegirma $chegirma;

    protected function setUp(): void
    {
        $this->chegirma = new Chegirma();
    }

    public function test10FoizTogriHisoblanadi(): void
    {
        $this->assertSame(90000, $this->chegirma->hisobla(100000, 10));
    }

    public function testNolFoizdaNarxOzgarmaydi(): void
    {
        $this->assertSame(100000, $this->chegirma->hisobla(100000, 0));
    }

    public function testNotogriFoizXatoBeradi(): void
    {
        $this->expectException(\InvalidArgumentException::class);
        $this->chegirma->hisobla(100000, 150);
    }
}

composer test

Asosiy assert metodlari

Metod	Tekshiradi
`assertSame($a, $b)`	Aynan tenglik (`===`) — afzal
`assertEquals($a, $b)`	Qiymat tengligi (`==`)
`assertTrue` / `assertFalse`	Mantiqiy qiymat
`assertNull`	`null` ekanini
`assertCount(3, $massiv)`	Elementlar soni
`assertContains($x, $massiv)`	Massivda bormi
`assertEmpty`	Bo’shmi
`expectException(...)`	Istisno tashlanadimi

AAA naqshi

Har test uch qismdan iborat bo’lsin:

public function testSavatgaMahsulotQoshadi(): void
{
    // Arrange — tayyorlash
    $savat = new Savat();
    $mahsulot = new Mahsulot("Olma", 12000);

    // Act — bajarish
    $savat->qosh($mahsulot, 3);

    // Assert — tekshirish
    $this->assertSame(3, $savat->soni());
    $this->assertSame(36000, $savat->jami());
}

Bu tuzilma testni o’qishni osonlashtiradi va bitta testda bir necha ishni tekshirishdan saqlaydi.

Nimani sinash kerak

PHP

<?php
function yoshGuruhi(int $yosh): string
{
  if ($yosh < 0) {
      throw new RangeException("Yosh manfiy bo'lolmaydi");
  }
  if ($yosh < 13) return "bola";
  if ($yosh < 18) return "o'smir";
  if ($yosh < 60) return "katta";
  return "keksa";
}

// CHEGARA qiymatlar — eng ko'p xato shu yerda
$sinovlar = [
  [0, "bola"], [12, "bola"], [13, "o'smir"],
  [17, "o'smir"], [18, "katta"],
  [59, "katta"], [60, "keksa"],
];

$xato = 0;
foreach ($sinovlar as [$yosh, $kutilgan]) {
  $olingan = yoshGuruhi($yosh);
  $belgi = $olingan === $kutilgan ? "✓" : "✗";
  if ($olingan !== $kutilgan) $xato++;
  printf("%s %3d → %-8s\n", $belgi, $yosh, $olingan);
}

try {
  yoshGuruhi(-5);
  echo "✗ manfiy yosh xato bermadi";
} catch (RangeException) {
  echo "✓ manfiy yoshda xato berdi";
}

Ustuvorlik tartibi:

Chegara qiymatlar — 0, bo’sh massiv, null, chegaraning ikki tomoni;
Xato holatlari — noto’g’ri kirish;
Asosiy holat — odatiy ishlash;
Tuzatilgan xatolar — har buzilgan joyga test, qaytmasligi uchun.

Ma’lumot bilan test

Bir xil testni ko’p qiymatda takrorlash:

/**
 * @dataProvider yoshlarProvider
 */
public function testYoshGuruhi(int $yosh, string $kutilgan): void
{
    $this->assertSame($kutilgan, yoshGuruhi($yosh));
}

public static function yoshlarProvider(): array
{
    return [
        "chegara: 0"   => [0, "bola"],
        "chegara: 12"  => [12, "bola"],
        "chegara: 13"  => [13, "o'smir"],
        "chegara: 18"  => [18, "katta"],
        "chegara: 60"  => [60, "keksa"],
    ];
}

Nom berilgan holatlar yiqilganda qaysi biri ekanini darhol ko’rsatadi.

Testga qulay kod

PHP

<?php
// ❌ Sinash qiyin: vaqtga va tashqi holatga bog'liq
function eskirdimiYomon(string $sana): bool
{
  return (time() - strtotime($sana)) > 86400;
}

// ✅ Sinash oson: vaqt tashqaridan beriladi
function eskirdimiYaxshi(string $sana, ?int $hozir = null): bool
{
  $hozir ??= time();
  return ($hozir - strtotime($sana)) > 86400;
}

$belgilangan = strtotime("2026-09-10 12:00:00");

var_dump(eskirdimiYaxshi("2026-09-08 12:00:00", $belgilangan));
var_dump(eskirdimiYaxshi("2026-09-10 11:00:00", $belgilangan));

echo "Vaqt parametr bo'lgani uchun natija BASHORAT QILINADI";

Ikki qoida testni ancha osonlashtiradi:

Sof funksiya — kirish va chiqishdan boshqa hech narsa yo’q;
Bog’liqlikni tashqaridan berish — vaqt, baza, tarmoq parametr sifatida.

Soxta obyekt

Interfeys tufayli haqiqiy bazani soxtasiga almashtirish mumkin:

PHP

<?php
interface TalabaOmbori
{
  public function topId(int $id): ?array;
}

// Haqiqiy: bazaga boradi
class BazaOmbori implements TalabaOmbori
{
  public function topId(int $id): ?array
  {
      // $pdo->prepare(...) — sekin, baza kerak
      return null;
  }
}

// Soxta: test uchun
class SoxtaOmbori implements TalabaOmbori
{
  public function __construct(private array $malumot = []) {}

  public function topId(int $id): ?array
  {
      return $this->malumot[$id] ?? null;
  }
}

class TalabaXizmati
{
  public function __construct(private TalabaOmbori $ombor) {}

  public function tavsif(int $id): string
  {
      $t = $this->ombor->topId($id);
      return $t === null
          ? "Talaba topilmadi"
          : "{$t['ism']} — {$t['ball']} ball";
  }
}

$soxta = new SoxtaOmbori([
  1 => ["ism" => "Aziz", "ball" => 85],
]);

$xizmat = new TalabaXizmati($soxta);

echo $xizmat->tavsif(1), "\n";
echo $xizmat->tavsif(99), "\n";
echo "\nBazasiz, tez va bashorat qilinadigan test";

PHPUnit’da buni createMock() avtomatik qiladi:

$ombor = $this->createMock(TalabaOmbori::class);
$ombor->method("topId")->willReturn(["ism" => "Aziz", "ball" => 85]);

$xizmat = new TalabaXizmati($ombor);
$this->assertSame("Aziz — 85 ball", $xizmat->tavsif(1));

Qamrov haqida

Statik tahlil

Test bilan birga ishlatiladigan vosita:

composer require --dev phpstan/phpstan
vendor/bin/phpstan analyse src --level=6

PHPStan kodni ishga tushirmasdan tekshiradi: mavjud bo’lmagan metod, noto’g’ri tur, null bo’lishi mumkin bo’lgan qiymat. Testlar topa olmaydigan xatolarni topadi.

Amaliy mashq

Sodda funksiya yozib, yuqoridagi test() bilan sinang;
ataylab xato qilib, yiqilgan testni ko’ring;
chegara qiymatlar uchun testlar yozing;
expectException bilan xato holatini sinang;
vaqtga bog’liq funksiyani parametrli qilib qayta yozing;
interfeys va soxta obyekt bilan xizmatni sinang.

5- va 6-qadamlar testga qulay kodning mohiyatini ko’rsatadi.

Qisqacha xulosa

Test — kodni tekshiradigan kod; regressiyadan himoya qiladi.
AAA: Arrange → Act → Assert.
assertSame afzal (assertEquals turni tekshirmaydi).
setUp() har test oldidan toza holat yaratadi.
Avval chegara va xato holatlarini sinang.
Sof funksiya va tashqaridan berilgan bog’liqlik testni osonlashtiradi.
Interfeys tufayli baza o’rniga soxta obyekt qo’yiladi.
Qamrov — ko’rsatkich, maqsad emas.

Keyingi darsda deploy va sozlash — loyihani serverga joylashtirish.