PHP shablon va MVC tuzilishi

Loyiha o’sgani sayin bitta faylda SQL, validatsiya va HTML aralashib ketadi. MVC — bu chalkashlikni tartibga soladigan eng keng tarqalgan naqsh.

Muammo

<?php
// index.php — hamma narsa bir joyda
$pdo = new PDO("mysql:host=localhost;dbname=blog", "root", "");
$s = $pdo->query("SELECT * FROM maqolalar ORDER BY sana DESC");
$maqolalar = $s->fetchAll();
?>
<!DOCTYPE html>
<html>
<body>
  <?php foreach ($maqolalar as $m): ?>
    <h2><?= htmlspecialchars($m["sarlavha"]) ?></h2>
  <?php endforeach; ?>
</body>
</html>

Kichik sahifa uchun mayli. Lekin 20 sahifa bo’lsa: SQL takrorlanadi, dizayn o’zgarsa 20 faylni tahrirlaysiz, sinash imkonsiz.

MVC nima

Shablon funksiyasi

Avval eng oddiy qadam — HTML’ni funksiyaga o’rash:

PHP

<?php
function korinish(string $html, array $malumot = []): string
{
  // Massiv kalitlari o'zgaruvchiga aylanadi
  extract($malumot);

  ob_start();
  eval("?>" . $html);
  return ob_get_clean();
}

$shablon = '<article>
<h2><?= htmlspecialchars($sarlavha) ?></h2>
<p><?= htmlspecialchars($matn) ?></p>
</article>';

echo korinish($shablon, [
  "sarlavha" => "PHP shablonlari",
  "matn" => "<script>alert(1)</script> zararsizlantirildi",
]);

Haqiqiy loyihada eval o’rniga fayl ishlatiladi:

<?php
function korinish(string $fayl, array $malumot = []): string
{
    extract($malumot);

    ob_start();
    require __DIR__ . "/korinishlar/{$fayl}.php";
    return ob_get_clean();
}

echo korinish("maqola", ["sarlavha" => "Salom", "matn" => "..."]);

ob_start() chiqishni buferga yig’adi, ob_get_clean() uni matn qilib qaytaradi — shu tufayli natijani qaytarish va layout ichiga qo’yish mumkin.

Layout

Sarlavha va footer har sahifada takrorlanmasin:

PHP

<?php
function layout(string $sarlavha, string $mazmun): string
{
  $s = htmlspecialchars($sarlavha);

  return <<<HTML
  <!DOCTYPE html>
  <html lang="uz">
  <head>
    <meta charset="utf-8">
    <title>{$s} — LearnCode</title>
  </head>
  <body>
    <header><nav><a href="/">Bosh sahifa</a></nav></header>
    <main>
  {$mazmun}
    </main>
    <footer>&copy; 2026 LearnCode</footer>
  </body>
  </html>
  HTML;
}

$mazmun = "    <h1>Maqolalar</h1>\n    <p>Ro'yxat shu yerda</p>";

echo layout("Maqolalar", $mazmun);

Endi dizayn bir joyda — o’zgartirish barcha sahifaga tarqaladi.

Model qatlami

Ma’lumot bilan ishlash — HTML’siz:

PHP

<?php
class MaqolaModeli
{
  private array $maqolalar = [];
  private int $keyingiId = 1;

  public function qosh(string $sarlavha, string $matn): int
  {
      $xatolar = $this->tekshir($sarlavha, $matn);
      if ($xatolar) {
          throw new InvalidArgumentException(implode("; ", $xatolar));
      }

      $id = $this->keyingiId++;
      $this->maqolalar[$id] = [
          "id" => $id,
          "sarlavha" => $sarlavha,
          "matn" => $matn,
          "slug" => $this->slug($sarlavha),
      ];
      return $id;
  }

  public function hammasi(): array
  {
      return array_values($this->maqolalar);
  }

  public function topId(int $id): ?array
  {
      return $this->maqolalar[$id] ?? null;
  }

  private function tekshir(string $sarlavha, string $matn): array
  {
      $x = [];
      if (strlen(trim($sarlavha)) < 3) $x[] = "Sarlavha qisqa";
      if (trim($matn) === "") $x[] = "Matn bo'sh";
      return $x;
  }

  private function slug(string $s): string
  {
      $s = strtolower(trim($s));
      $s = preg_replace('/[^a-z0-9]+/', '-', $s);
      return trim($s, '-');
  }
}

$model = new MaqolaModeli();
$model->qosh("PHP shablonlari", "Shablon nima uchun kerak...");
$model->qosh("MVC naqshi", "Uch qatlam haqida...");

foreach ($model->hammasi() as $m) {
  echo "#{$m['id']} {$m['sarlavha']}  (/{$m['slug']})\n";
}

try {
  $model->qosh("A", "");
} catch (InvalidArgumentException $e) {
  echo "\nXato: ", $e->getMessage();
}

Bu klassda birorta HTML yo’q — shuning uchun uni alohida sinash mumkin va u API’da ham, veb-sahifada ham ishlatiladi.

Controller qatlami

Model va ko’rinishni bog’laydi:

PHP

<?php
class MaqolaModeli
{
  private array $m = [
      1 => ["id" => 1, "sarlavha" => "PHP shablonlari", "matn" => "Matn bir"],
      2 => ["id" => 2, "sarlavha" => "MVC naqshi", "matn" => "Matn ikki"],
  ];

  public function hammasi(): array { return array_values($this->m); }
  public function topId(int $id): ?array { return $this->m[$id] ?? null; }
}

class MaqolaNazoratchisi
{
  public function __construct(private MaqolaModeli $model) {}

  public function royxat(): string
  {
      $maqolalar = $this->model->hammasi();

      $qatorlar = [];
      foreach ($maqolalar as $m) {
          $qatorlar[] = "  <li><a href=\"/maqola/{$m['id']}\">"
              . htmlspecialchars($m["sarlavha"]) . "</a></li>";
      }

      return "<h1>Maqolalar</h1>\n<ul>\n" . implode("\n", $qatorlar) . "\n</ul>";
  }

  public function bittasi(int $id): string
  {
      $m = $this->model->topId($id);

      if ($m === null) {
          // Haqiqiy loyihada: http_response_code(404);
          return "<h1>Topilmadi</h1>";
      }

      return "<h1>" . htmlspecialchars($m["sarlavha"]) . "</h1>\n"
           . "<p>" . htmlspecialchars($m["matn"]) . "</p>";
  }
}

$n = new MaqolaNazoratchisi(new MaqolaModeli());

echo $n->royxat(), "\n\n";
echo $n->bittasi(2), "\n\n";
echo $n->bittasi(99);

Nazoratchi qaror qabul qiladi (topildimi, qaysi ko’rinish), lekin SQL ham, murakkab HTML ham yozmaydi.

Router

Manzilni nazoratchiga bog’laydi:

PHP

<?php
class Router
{
  private array $yollar = [];

  public function get(string $naqsh, callable $amal): void
  {
      $this->yollar["GET"][$naqsh] = $amal;
  }

  public function post(string $naqsh, callable $amal): void
  {
      $this->yollar["POST"][$naqsh] = $amal;
  }

  public function ishla(string $usul, string $yol): string
  {
      foreach ($this->yollar[$usul] ?? [] as $naqsh => $amal) {
          // {id} → raqamli guruh
          $regex = "#^" . preg_replace('/\{(\w+)\}/', '(?P<$1>[^/]+)', $naqsh) . "$#";

          if (preg_match($regex, $yol, $mos)) {
              $args = array_filter($mos, 'is_string', ARRAY_FILTER_USE_KEY);
              return $amal(...$args);
          }
      }
      // Haqiqiy loyihada: http_response_code(404);
      return "404 — sahifa topilmadi";
  }
}

$r = new Router();

$r->get("/", fn() => "Bosh sahifa");
$r->get("/maqolalar", fn() => "Maqolalar ro'yxati");
$r->get("/maqola/{id}", fn($id) => "Maqola #$id");
$r->post("/maqola", fn() => "Yangi maqola saqlandi");

echo $r->ishla("GET", "/"), "\n";
echo $r->ishla("GET", "/maqolalar"), "\n";
echo $r->ishla("GET", "/maqola/42"), "\n";
echo $r->ishla("POST", "/maqola"), "\n";
echo $r->ishla("GET", "/yoq-sahifa");

Bu — freymvorklardagi marshrutlashning soddalashtirilgan mohiyati.

To’liq tuzilma

loyiha/
├── public/
│   ├── index.php          ← yagona kirish nuqtasi
│   └── .htaccess          ← barcha so'rovni index.php ga
├── src/
│   ├── Model/
│   │   └── Maqola.php
│   ├── Nazoratchi/
│   │   └── MaqolaNazoratchisi.php
│   └── Router.php
├── korinishlar/
│   ├── layout.php
│   └── maqola/
│       ├── royxat.php
│       └── bittasi.php
├── .env
└── composer.json

public/index.php:

<?php
declare(strict_types=1);

require __DIR__ . "/../vendor/autoload.php";

use App\Router;
use App\Model\Maqola;
use App\Nazoratchi\MaqolaNazoratchisi;

$pdo = new PDO(/* ... */);
$nazoratchi = new MaqolaNazoratchisi(new Maqola($pdo));

$router = new Router();
$router->get("/", [$nazoratchi, "royxat"]);
$router->get("/maqola/{id}", [$nazoratchi, "bittasi"]);

echo $router->ishla(
    $_SERVER["REQUEST_METHOD"],
    parse_url($_SERVER["REQUEST_URI"], PHP_URL_PATH)
);

public/.htaccess (Apache uchun):

RewriteEngine On
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-f
RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-d
RewriteRule ^ index.php [QSA,L]

Ko’rinishda mantiq bo’lmasin

Qoida

Ko’rinish faqat chizadi: foreach, if va formatlash mumkin, lekin SQL so’rovi, hisob-kitob yoki validatsiya — yo’q.

<!-- ❌ Ko'rinishda SQL -->
<?php $s = $pdo->query("SELECT ..."); ?>

<!-- ✅ Tayyor ma'lumot keladi -->
<?php foreach ($maqolalar as $m): ?>
  <h2><?= htmlspecialchars($m["sarlavha"]) ?></h2>
<?php endforeach; ?>

Va har chiqishda htmlspecialchars — bu qoidadan istisno yo’q.

Freymvorklar

Yuqoridagilarni qo’lda yozish — o’rganish uchun foydali. Amalda tayyor freymvork olinadi:

Freymvork	Xususiyati
Laravel	Eng mashhur, “batteries included”, katta hamjamiyat
Symfony	Modulli, korporativ loyihalar, komponentlari alohida ishlatiladi
Slim	Mikro — faqat router va middleware, API uchun

Ular router, shablon (Blade/Twig), ORM, validatsiya va xavfsizlikni tayyor beradi. Lekin ichida aynan shu naqshlar ishlaydi — shuning uchun ularni tushunish muhim.

Amaliy mashq

korinish() funksiyasini yozib, shablonni faylga ajrating;
layout() bilan sarlavha va footer’ni umumiy qiling;
HTML’siz model klassi yozing;
nazoratchi orqali model va ko’rinishni bog’lang;
oddiy router yozib, uch manzilni bog’lang;
mavjud bo’lmagan manzil uchun 404 qaytaring.

Qisqacha xulosa

MVC: model (ma’lumot), ko’rinish (HTML), nazoratchi (bog’lovchi).
Model HTML bilmaydi, ko’rinish SQL bilmaydi.
ob_start/ob_get_clean shablon natijasini matn qilib qaytaradi.
Layout dizaynni bir joyda saqlaydi.
Router manzilni nazoratchiga bog’laydi.
Yagona kirish nuqtasi (public/index.php) — sozlama bir marta.
Ko’rinishda mantiq bo’lmasin; har chiqishda htmlspecialchars.

Keyingi darsda testlash — kodni avtomatik tekshirish.