PHP operatorlar (arifmetik, taqqoslash, mantiqiy)

Operator — qiymatlar ustida amal bajaradigan belgi. Qo’shish, taqqoslash, mantiqiy tekshiruv — barchasi operator orqali yoziladi.

Arifmetik operatorlar

PHP

<?php
echo 10 + 3, "\n";
echo 10 - 3, "\n";
echo 10 * 3, "\n";
echo 10 / 3, "\n";
echo 10 % 3, "\n";
echo 10 ** 3;

% — bo’lishdan qolgan qoldiq;
** — darajaga ko’tarish.

Qoldiq juft/toqni aniqlashda ko’p ishlatiladi:

PHP

<?php
$son = 7;

echo $son % 2, "\n";
echo 8 % 2, "\n";

echo 17 % 5;

Butun bo’lish

PHP

<?php
echo 10 / 4, "\n";
echo intdiv(10, 4), "\n";
echo floor(10 / 4);

PHP’da / har doim kasr qaytarishi mumkin. Butun natija kerak bo’lsa — intdiv yoki floor.

Qisqartirilgan yozuv

PHP

<?php
$son = 10;

$son += 5;
echo $son, "\n";

$son -= 3;
echo $son, "\n";

$son *= 2;
echo $son, "\n";

$son++;
echo $son, "\n";

$son--;
echo $son;

$a += 5 — $a = $a + 5 ning qisqasi. ++ va -- bittaga oshiradi va kamaytiradi.

Taqqoslash operatorlari

Natija har doim true yoki false:

PHP

<?php
var_dump(10 > 5);
var_dump(10 < 5);
var_dump(10 >= 10);
var_dump(10 != 5);

== va === farqi

Bu — PHP’dagi eng muhim farqlardan biri:

PHP

<?php
var_dump(5 == "5");
var_dump(5 === "5");

var_dump(0 == "0");
var_dump(0 === "0");

var_dump(1 == true);
var_dump(1 === true);

Farq nima uchun muhimligini ko’ring:

PHP

<?php
$kiritilgan = "0";

if ($kiritilgan == false) {
  echo "== bilan: bo'sh deb hisoblandi\n";
}

if ($kiritilgan !== "") {
  echo "=== bilan: qiymat bor";
}

Foydalanuvchi 0 kiritgan bo’lsa ham == uni “bo’sh” deb qabul qildi — bu haqiqiy loyihalarda uchraydigan xato.

Mantiqiy operatorlar

PHP

<?php
$yosh = 20;
$talaba = true;

var_dump($yosh >= 18 && $talaba);
var_dump($yosh < 18 || $talaba);
var_dump(!$talaba);

&& (AND) — ikkalasi ham rost bo’lsa;
|| (OR) — kamida bittasi rost bo’lsa;
! (NOT) — teskarisiga o’giradi.

Jadval ko’rinishida:

PHP

<?php
$holatlar = [[true, true], [true, false], [false, false]];

foreach ($holatlar as [$a, $b]) {
  $va = $a && $b ? "rost" : "yolg'on";
  $yoki = $a || $b ? "rost" : "yolg'on";
  echo ($a ? "1" : "0"), " va ", ($b ? "1" : "0"),
       " → && = $va, || = $yoki\n";
}

Qisqa tutashuv

PHP

<?php
function tekshir($nom) {
  echo "  $nom tekshirildi\n";
  return true;
}

echo "&& bilan:\n";
$natija = false && tekshir("ikkinchi");

echo "|| bilan:\n";
$natija = true || tekshir("ikkinchi");

echo "Ikkinchi funksiya umuman chaqirilmadi";

&& da birinchisi yolg’on bo’lsa, ikkinchisi tekshirilmaydi — natija allaqachon ma’lum. || da esa birinchisi rost bo’lsa shunday.

Birlashtirish operatori

PHP

<?php
$ism = "Aziz";
$familiya = "Karimov";

echo $ism . " " . $familiya, "\n";

echo "Yosh: " . 20 . " da";

Nuqta sonni ham avtomatik matnga o’giradi.

Null birlashtirish

PHP

<?php
$sozlama = null;
$standart = $sozlama ?? "qorong'i";
echo $standart, "\n";

$til = "uz";
echo $til ?? "en", "\n";

$nol = 0;
echo $nol ?? "standart", "\n";
echo $nol ?: "standart";

Farqni ko’ring:

?? faqat null bo’lganda o’ngdagini oladi;
?: har qanday bo’sh qiymatda (0, "", false) o’tadi.

Shuning uchun son bilan ishlaganda ?? xavfsizroq.

Uchlik operator

PHP

<?php
$yosh = 20;

$holat = $yosh >= 18 ? "katta" : "bola";
echo $holat, "\n";

$ball = 85;
echo $ball >= 60 ? "O'tdi" : "Yiqildi";

shart ? rost_qiymat : yolgon_qiymat — qisqa shart yozuvi.

Amallar tartibi

PHP

<?php
echo 2 + 3 * 4, "\n";
echo (2 + 3) * 4, "\n";

var_dump(true || false && false);
var_dump((true || false) && false);

Ko’paytirish qo’shishdan, && esa || dan oldin bajariladi. Shubha bo’lsa — qavs qo’ying: u kodni ham to’g’ri, ham o’qiladigan qiladi.

Amaliy mashq

Ikki sonni qo’shing, ayiring va bo’ling;
% bilan sonning juftligini tekshiring;
5 == "5" va 5 === "5" natijasini solishtiring;
&& va || ni turli qiymatlarda sinang;
?? va ?: ni 0 qiymatda taqqoslang;
uchlik operator bilan yoshga qarab xabar chiqaring.

3- va 5-qadamlar PHP’dagi ikki asosiy tuzoqni ko’rsatadi.

Qisqacha xulosa

Arifmetik: + - * / % **; butun bo’lish uchun intdiv.
+=, -=, ++, -- — qisqartirilgan yozuvlar.
=== turni ham tekshiradi, == — yo’q. Doim === ishlating.
Mantiqiy: && (ikkalasi), || (bittasi), ! (teskari).
&& va || qisqa tutashuv qiladi — ikkinchi qism o’tkazilishi mumkin.
. matnlarni birlashtiradi; ?? faqat null da standart qiymat beradi.

Keyingi darsda shart operatorlari — kodni tarmoqlash.