PHP yakuniy loyiha: MVC blog

Bu darsda O’rta daraja bo’ylab o’rganilganlarni bitta loyihada birlashtiramiz: maqolalar blogi — ro’yxat, ko’rish, qo’shish, autentifikatsiya va himoya.

Loyiha tuzilishi

blog/
├── public/
│   ├── index.php              ← yagona kirish nuqtasi
│   └── .htaccess
├── src/
│   ├── Router.php
│   ├── Model/
│   │   ├── Maqola.php         ← ma'lumot obyekti
│   │   └── MaqolaOmbori.php   ← baza bilan ishlash
│   ├── Nazoratchi/
│   │   ├── MaqolaNazoratchisi.php
│   │   └── KirishNazoratchisi.php
│   └── Yordamchi/
│       ├── Korinish.php
│       └── Csrf.php
├── korinishlar/
├── tests/
├── .env
└── composer.json

Har papka bitta mas’uliyat: model — ma’lumot, nazoratchi — qaror, ko’rinish — HTML.

1. Ma’lumot obyekti

readonly xossalar obyekt yaratilgandan keyin o’zgarmaydi — ma’lumot kutilmaganda buzilmaydi. Ikkita nomlangan konstruktor (yarat, qatordan) niyatni aniq ko’rsatadi.

2. Validatsiya

Tekshiruv alohida klassda — uni nazoratchidan ham, API’dan ham, testdan ham chaqirish mumkin.

3. Ombor (baza qatlami)

<?php
namespace App\Model;

use PDO;

final class MaqolaOmbori
{
    public function __construct(private PDO $pdo) {}

    public function hammasi(int $limit = 10, int $offset = 0): array
    {
        $s = $this->pdo->prepare(
            "SELECT * FROM maqolalar ORDER BY sana DESC LIMIT :limit OFFSET :offset"
        );
        $s->bindValue(":limit", $limit, PDO::PARAM_INT);
        $s->bindValue(":offset", $offset, PDO::PARAM_INT);
        $s->execute();

        return array_map(
            fn(array $q) => Maqola::qatordan($q),
            $s->fetchAll()
        );
    }

    public function slugBoyicha(string $slug): ?Maqola
    {
        $s = $this->pdo->prepare("SELECT * FROM maqolalar WHERE slug = ?");
        $s->execute([$slug]);

        $q = $s->fetch();
        return $q === false ? null : Maqola::qatordan($q);
    }

    public function saqla(Maqola $m): int
    {
        $s = $this->pdo->prepare(
            "INSERT INTO maqolalar (sarlavha, matn, slug, sana)
             VALUES (:sarlavha, :matn, :slug, :sana)"
        );
        $s->execute([
            "sarlavha" => $m->sarlavha,
            "matn"     => $m->matn,
            "slug"     => $m->slug,
            "sana"     => $m->sana,
        ]);

        return (int) $this->pdo->lastInsertId();
    }

    public function soni(): int
    {
        return (int) $this->pdo->query("SELECT COUNT(*) FROM maqolalar")->fetchColumn();
    }
}

Barcha SQL bitta joyda, har so’rov tayyorlangan — injection mumkin emas.

4. CSRF himoyasi

5. Ko’rinish

Ikkinchi maqola sarlavhasidagi hujum urinishi zararsiz matnga aylandi — esc() har chiqishda qo’llanilgani uchun.

6. Nazoratchi

Nazoratchi HTML chizmaydi — u holat va ma’lumot qaytaradi. Shuning uchun uni sinash oson.

7. Kirish nazorati

<?php
final class KirishNazoratchisi
{
    public function __construct(
        private PDO $pdo,
        private Csrf $csrf,
    ) {}

    public function kir(array $post): array
    {
        if (!$this->csrf->tekshir($post["csrf"] ?? null)) {
            return ["ok" => false, "xato" => "So'rov rad etildi"];
        }

        $login = trim($post["login"] ?? "");
        $parol = $post["parol"] ?? "";

        $s = $this->pdo->prepare(
            "SELECT id, parol_hash FROM foydalanuvchilar WHERE login = ?"
        );
        $s->execute([$login]);
        $f = $s->fetch();

        // Bir xil xabar: login bormi-yo'qmi — bildirmaymiz
        if ($f === false || !password_verify($parol, $f["parol_hash"])) {
            return ["ok" => false, "xato" => "Login yoki parol xato"];
        }

        session_regenerate_id(true);
        $_SESSION["foydalanuvchi_id"] = (int) $f["id"];

        return ["ok" => true];
    }

    public function chiq(): void
    {
        $_SESSION = [];
        session_destroy();
    }
}

8. Kirish nuqtasi

<?php
declare(strict_types=1);

require __DIR__ . "/../vendor/autoload.php";

use App\Router;
use App\Model\MaqolaOmbori;
use App\Nazoratchi\MaqolaNazoratchisi;
use App\Yordamchi\Csrf;

// --- Sozlama ---
$dotenv = Dotenv\Dotenv::createImmutable(dirname(__DIR__));
$dotenv->load();

$debug = filter_var($_ENV["APP_DEBUG"] ?? "false", FILTER_VALIDATE_BOOL);
ini_set("display_errors", $debug ? "1" : "0");
ini_set("log_errors", "1");
error_reporting(E_ALL);

// --- Sessiya ---
ini_set("session.cookie_httponly", "1");
ini_set("session.cookie_samesite", "Lax");
ini_set("session.use_strict_mode", "1");
session_start();

// --- Baza ---
$pdo = new PDO(
    "mysql:host={$_ENV['DB_HOST']};dbname={$_ENV['DB_NAME']};charset=utf8mb4",
    $_ENV["DB_USER"],
    $_ENV["DB_PAROL"],
    [
        PDO::ATTR_ERRMODE            => PDO::ERRMODE_EXCEPTION,
        PDO::ATTR_DEFAULT_FETCH_MODE => PDO::FETCH_ASSOC,
        PDO::ATTR_EMULATE_PREPARES   => false,
    ]
);

// --- Bog'liqliklar ---
$csrf = new Csrf($_SESSION);
$nazoratchi = new MaqolaNazoratchisi(new MaqolaOmbori($pdo), $csrf);

// --- Marshrutlar ---
$router = new Router();
$router->get("/", [$nazoratchi, "royxat"]);
$router->get("/maqola/{slug}", [$nazoratchi, "bittasi"]);
$router->get("/yangi", [$nazoratchi, "forma"]);
$router->post("/yangi", [$nazoratchi, "saqla"]);

// --- Ishga tushirish ---
try {
    echo $router->ishla(
        $_SERVER["REQUEST_METHOD"],
        parse_url($_SERVER["REQUEST_URI"], PHP_URL_PATH)
    );
} catch (Throwable $e) {
    error_log($e->getMessage());
    http_response_code(500);
    echo $debug ? $e->getMessage() : "Xatolik yuz berdi";
}

9. Testlar

Validatsiya bazadan mustaqil bo’lgani uchun test tez va bashorat qilinadigan.

Qanday naqshlar ishlatildi

Keyingi qadamlar

1. Tahrirlash va o’chirish — PUT/DELETE marshrutlari;
2. Rasm yuklash — fayllar darsi qoidalari bilan;
3. Izohlar — bog’liq jadval va JOIN;
4. Qidiruv — LIKE yoki to’liq matnli indeks;
5. API — o’sha modeldan JSON javob;
6. Keshlash — tez-tez so’raladigan sahifalarni saqlash.

Bo’lim yakuni

O’rta daraja tugadi. Siz o’rgandingiz:

• OOP — klass, meros, interfeys, polimorfizm;
• Holat — sessiya, cookie, autentifikatsiya;
• Ma’lumot — fayllar, PDO, JSON va API;
• Tuzilma — Composer, namespace, MVC, router;
• Sifat — xavfsizlik, testlar, deploy.

Amaliy mashq

1. Loyihani o’z kompyuteringizda yig’ing va ishga tushiring;
2. Maqola klassiga tahrirlangan_sana xossasini qo’shing;
3. validatsiyaga “sarlavha takrorlanmasin” shartini qo’shing;
4. o’chirish marshrutini CSRF himoyasi bilan yozing;
5. MaqolaOmbori uchun soxta nusxa yasab, nazoratchini sinang;
6. sahifalash qo’shing (LIMIT/OFFSET).

Qisqacha xulosa

• Loyihani qatlamlarga ajrating: model, ombor, nazoratchi, ko’rinish.
• readonly va nomlangan konstruktor ma’lumotni himoyalaydi.
• Barcha SQL omborda, har so’rov tayyorlangan.
• CSRF token har POST formada; hash_equals bilan tekshiring.
• Chiqishda har doim htmlspecialchars.
• Kirish xatosi xabari bir xil bo’lsin.
• Sof va bog’liqliksiz qismlar — eng oson sinaladigani.