PHP matn funksiyalari (string)

Matn dasturda eng ko’p uchraydigan ma’lumot: ism, manzil, xabar, foydalanuvchi kiritgan qiymat. PHP uni qayta ishlash uchun yuzlab tayyor funksiya beradi.

Uzunlik

PHP

<?php
$matn = "PHP";
echo strlen($matn), "\n";

$kirill = "Тошкент";
echo strlen($kirill), " bayt\n";

echo preg_match_all('/./u', $kirill), " belgi";

Kirill matnda son ikki xil chiqdi: strlen baytlarni sanaydi, har kirill harfi esa 2 bayt egallaydi.

mbstring — o'zbek matni uchun majburiy

To’g’ri javob uchun mbstring kengaytmasining mb_ funksiyalari ishlatiladi:

strlen("Тошкент");        // 14 — baytlar
mb_strlen("Тошкент");     // 7  — belgilar ✅

mb_substr("Тошкент", 0, 3);   // "Тош"
mb_strtoupper("o'zbekiston"); // "O'ZBEKISTON"

Qoida: kirill yoki maxsus belgili matn bilan ishlaganda har doim mb_ versiyasini tanlang.

Bu funksiyalar yuqoridagi maydonda ishlamaydi — brauzerdagi PHP qisqartirilgan va unda mbstring yo’q. Haqiqiy serverda esa u deyarli har doim yoqilgan (php -m bilan tekshiriladi).

Katta-kichik harf

PHP

<?php
$matn = "salom dunyo";

echo strtoupper($matn), "\n";
echo strtolower("SALOM"), "\n";
echo ucfirst($matn), "\n";
echo ucwords($matn);

strtoupper / strtolower — hammasi katta / kichik;
ucfirst — birinchi harf katta;
ucwords — har so’zning birinchi harfi.

Bular faqat lotin harflari uchun ishonchli; kirill uchun mb_strtoupper kerak.

Qidirish

PHP

<?php
$matn = "PHP — server tili";

var_dump(str_contains($matn, "server"));
var_dump(str_starts_with($matn, "PHP"));
var_dump(str_ends_with($matn, "tili"));

echo strpos($matn, "server"), "\n";
var_dump(strpos($matn, "yo'q"));

str_contains, str_starts_with va str_ends_with — PHP 8 dan; ular strpos dan o’qishga ancha qulay.

strpos va nol

strpos topilmasa false, topilsa o’rnini qaytaradi. Matn boshida topilsa — 0, u esa “yolg’on” deb qabul qilinadi:

if (strpos($matn, "PHP")) { }        // ❌ boshida bo'lsa ishlamaydi
if (strpos($matn, "PHP") !== false) { } // ✅
if (str_contains($matn, "PHP")) { }     // ✅ eng aniq

Almashtirish

PHP

<?php
$matn = "Salom dunyo, salom hammaga";

echo str_replace("salom", "assalom", $matn), "\n";

echo str_ireplace("salom", "assalom", $matn), "\n";

$shablon = "Hurmatli {ism}, sizning {mahsulot} tayyor.";
echo str_replace(
  ["{ism}", "{mahsulot}"],
  ["Aziz", "buyurtmangiz"],
  $shablon
);

str_replace katta-kichik harfni farqlaydi, str_ireplace — yo’q. Massiv berilsa, bir necha almashtirish birdan bajariladi.

Bo’lak ajratish

PHP

<?php
$matn = "JavaScript";

echo substr($matn, 0, 4), "\n";
echo substr($matn, 4), "\n";
echo substr($matn, -6), "\n";
echo substr($matn, 4, 6);

substr($matn, boshi, uzunligi) — manfiy son oxiridan sanaydi.

Bo’lish va birlashtirish

PHP

<?php
$matn = "olma,banan,uzum";
$massiv = explode(",", $matn);
print_r($massiv);

echo implode(" | ", $massiv), "\n";

$jumla = "Bugun havo juda yaxshi";
$sozlar = explode(" ", $jumla);
echo count($sozlar), " ta so'z\n";
echo str_word_count($jumla), " (str_word_count)";

Tozalash

PHP

<?php
$kiritilgan = "   Aziz   ";

var_dump($kiritilgan);
var_dump(trim($kiritilgan));
var_dump(ltrim($kiritilgan));
var_dump(rtrim($kiritilgan));

$telefon = "+998 (90) 123-45-67";
echo preg_replace('/[^0-9]/', '', $telefon);

trim — forma ma’lumotini qabul qilishda deyarli har doim kerak: foydalanuvchi tasodifan bo’sh joy qo’shishi mumkin.

Formatlash

PHP

<?php
$narx = 1234567.891;

echo number_format($narx), "\n";
echo number_format($narx, 2), "\n";
echo number_format($narx, 0, ',', ' '), " so'm\n";

printf("%s: %d ta, %.2f so'm\n", "Olma", 5, 12000.5);

$matn = sprintf("%05d", 42);
echo $matn;

printf chiqaradi, sprintf esa natijani qaytaradi. Asosiy belgilar: %s (matn), %d (butun son), %.2f (ikki xonali kasr), %05d (nol bilan to’ldirilgan).

To’ldirish va takrorlash

PHP

<?php
echo str_pad("Olma", 10, "."), "12000\n";
echo str_pad("Non", 10, "."), "5000\n";

echo str_repeat("=", 20), "\n";

echo str_pad("5", 3, "0", STR_PAD_LEFT);

Amaliy misol — slug yasash

PHP

<?php
function slugYasa(string $sarlavha): string {
  $s = strtolower(trim($sarlavha));
  $s = str_replace(["'", "'"], "", $s);
  $s = preg_replace('/[^a-z0-9]+/', '-', $s);
  return trim($s, '-');
}

echo slugYasa("PHP nima va u qanday ishlaydi"), "\n";
echo slugYasa("  Massivlar bilan ishlash!  "), "\n";
echo slugYasa("O'zgaruvchilar — asoslar");

Slug — manzilga yaroqli qisqa nom. Bu sayt sahifalarining manzillari ham shu tarzda yasaladi.

HTML xavfsizligi

PHP

<?php
$izoh = '<script>alert("hujum")</script>';

echo $izoh, "\n\n";
echo htmlspecialchars($izoh);

Foydalanuvchi matnini doim tozalang

Foydalanuvchi kiritgan matnni HTML’ga to’g’ridan-to’g’ri qo’ysangiz, u yerdagi kod bajariladi — bu XSS hujumi.

htmlspecialchars maxsus belgilarni (<, >, ", &) xavfsiz shaklga o’giradi. Har chiqarishda uni ishlating:

echo htmlspecialchars($foydalanuvchi_matni);

Taqqoslash

PHP

<?php
var_dump("olma" === "olma");
var_dump("Olma" === "olma");

var_dump(strcasecmp("Olma", "olma") === 0);

var_dump(strcmp("a", "b"));

strcasecmp katta-kichik harfni e’tiborsiz taqqoslaydi va teng bo’lsa 0 qaytaradi.

Amaliy mashq

strlen va mb_strlen ni kirill matnda solishtiring;
strlen bilan kirill matn uzunligini o’lchang — nega bunday chiqdi?
str_contains bilan so’z borligini tekshiring;
str_replace bilan shablondagi joyni to’ldiring;
trim va number_format ni ishlating;
htmlspecialchars bilan <b>matn</b> ni chiqaring.

Qisqacha xulosa

O’zbek/kirill matn uchun mb_ versiyalarini ishlating.
O’zbek/kirill matn uchun mb_ versiyalarini ishlating (mbstring kengaytmasi).
strpos topilmasa false, boshida topilsa 0 — !== false bilan tekshiring.
str_replace massiv bilan bir necha almashtirish bajaradi.
trim forma ma’lumotida deyarli har doim kerak.
number_format va printf/sprintf — formatlash uchun.
htmlspecialchars — foydalanuvchi matnini chiqarishda majburiy.

Keyingi darsda sonlar va matematika.