PHP include va kodni fayllarga bo'lish

Saytda o’nlab sahifa bo’ladi va har birida bir xil sarlavha, menyu va pastki qism takrorlanadi. Menyuga bitta havola qo’shish uchun o’nta faylni tahrirlash — mantiqsiz. include shu muammoni hal qiladi.

Muammo

sayt/
├── index.php      ← sarlavha + menyu + mazmun + footer
├── haqida.php     ← sarlavha + menyu + mazmun + footer
└── aloqa.php      ← sarlavha + menyu + mazmun + footer

Uch faylda bir xil kod. Menyu o’zgarsa — uch joyni tahrirlash kerak.

Yechim: umumiy qismlarni ajratish

sayt/
├── index.php
├── haqida.php
└── qismlar/
    ├── sarlavha.php   ← <head>, menyu
    └── footer.php     ← pastki qism

index.php:

<?php include "qismlar/sarlavha.php"; ?>

<h1>Bosh sahifa</h1>
<p>Xush kelibsiz!</p>

<?php include "qismlar/footer.php"; ?>

include va require farqi

	`include`	`require`
Fayl topilmasa	Ogohlantirish, kod davom etadi	Fatal xato, kod to’xtaydi
Qachon	Ixtiyoriy qism (reklama, banner)	Majburiy qism (sozlama, funksiya)

PHP

<?php
echo "Boshlandi\n";

@include "yoq_fayl.php";
echo "include'dan keyin — kod DAVOM ETDI\n";

try {
  @require "yoq_fayl.php";
  echo "bu chiqmaydi";
} catch (\Throwable $e) {
  echo "require esa TO'XTATDI — fayl majburiy edi";
}

_once versiyalari

Faraz qiling, funksiyalar.php ichida funksiya e’lon qilingan va u ikki marta qo’shildi:

require "funksiyalar.php";
require "funksiyalar.php";   // ❌ Fatal error: Cannot redeclare salom()

Funksiya va klass ikki marta e’lon qilinmaydi — PHP darhol to’xtaydi.

Yechim — _once versiyasi:

require_once "funksiyalar.php";
require_once "funksiyalar.php";   // ✅ ikkinchisi e'tiborsiz qoldiriladi

PHP

<?php
function salom() { return "Salom"; }

var_dump(function_exists("salom"));

// require_once aynan shuni tekshiradi: fayl allaqachon
// yuklanganmi? Yuklangan bo'lsa — qayta bajarmaydi.
$yuklangan = ["funksiyalar.php"];

foreach (["funksiyalar.php", "yordamchi.php"] as $fayl) {
  if (in_array($fayl, $yuklangan, true)) {
      echo "$fayl — allaqachon yuklangan, o'tkazildi\n";
  } else {
      $yuklangan[] = $fayl;
      echo "$fayl — yuklandi\n";
  }
}

include_once va require_once faylni bir marta qo’shadi. Funksiya yoki klass e’loni bo’lgan fayllar uchun har doim _once versiyasini ishlating.

O’zgaruvchilar birga ishlaydi

Qo’shilgan fayl chaqiruvchi faylning o’zgaruvchilarini ko’radi:

sozlama.php:

<?php
$sayt_nomi = "LearnCode";
$yil = 2026;

index.php:

<?php
require "sozlama.php";
echo "$sayt_nomi — $yil";   // LearnCode — 2026

Teskarisi ham ishlaydi: include dan oldin e’lon qilingan o’zgaruvchini qo’shilgan fayl ko’radi. Shablon shu tamoyilga qurilgan.

Shablon naqshi

PHP

<?php
// kartochka.php faylining mazmuni shunday bo'lardi:
function kartochka(string $nom, int $narx): string {
  ob_start();
  ?>
<div class="mahsulot">
<h3><?= htmlspecialchars($nom) ?></h3>
<p><?= number_format($narx, 0, ',', ' ') ?> so'm</p>
</div>
<?php
  return ob_get_clean();
}

$mahsulotlar = [
  ["nom" => "Olma", "narx" => 12000],
  ["nom" => "Non", "narx" => 5000],
];

foreach ($mahsulotlar as $m) {
  echo kartochka($m["nom"], $m["narx"]);
}

ob_start() chiqishni buferga yig’adi, ob_get_clean() esa uni matn sifatida qaytaradi. Bu HTML shablonni funksiya ichida yozish imkonini beradi.

Fayl qaytaradigan qiymat

Sozlama fayllari uchun eng toza usul:

PHP

<?php
// sozlama.php shunday yozilardi:
// <?php
// return [
//     "sayt_nomi" => "LearnCode",
//     "baza" => ["host" => "localhost", "nom" => "learncode"],
// ];

// require natijasini o'zgaruvchiga olish mumkin:
$sozlama = [
  "sayt_nomi" => "LearnCode",
  "baza" => ["host" => "localhost", "nom" => "learncode"],
];

echo $sozlama["sayt_nomi"], "\n";
echo $sozlama["baza"]["host"];

$sozlama = require "sozlama.php";

Global o’zgaruvchi yaratilmaydi — hamma narsa bitta massivda va nomlar to’qnashmaydi.

Yo’l muammosi

Nisbiy yo'l xavfli

require "sozlama.php" — yo’l joriy ishchi papkaga nisbatan izlanadi, faylning o’z joylashuviga emas. Fayl boshqa papkadan chaqirilsa, yo’l buziladi.

Yechim — __DIR__: u har doim joriy fayl turgan papkani beradi:

require __DIR__ . "/sozlama.php";
require __DIR__ . "/../qismlar/sarlavha.php";

Bu qoidani har doim qo’llang — topish qiyin xatolardan saqlaydi.

PHP

<?php
echo "__DIR__  — fayl papkasi\n";
echo "__FILE__ — fayl to'liq yo'li\n";
echo "__LINE__ — joriy qator: ", __LINE__, "\n";
echo "__FUNCTION__ va __CLASS__ ham bor";

Amaliy tuzilma

Kichik loyihaning odatiy ko’rinishi:

loyiha/
├── public/              ← faqat shu papka internetga ochiq
│   ├── index.php
│   └── style.css
├── src/
│   ├── funksiyalar.php
│   └── baza.php
├── qismlar/
│   ├── sarlavha.php
│   └── footer.php
└── sozlama.php

public/index.php:

<?php
$sozlama = require __DIR__ . "/../sozlama.php";
require __DIR__ . "/../src/funksiyalar.php";

$sarlavha = "Bosh sahifa";
require __DIR__ . "/../qismlar/sarlavha.php";
?>

<h1>Xush kelibsiz</h1>

<?php require __DIR__ . "/../qismlar/footer.php"; ?>

Xavfsizlik

Foydalanuvchi ma'lumotini include qilmang

Bu — jiddiy zaiflik:

include $_GET["sahifa"] . ".php";   // ❌ hech qachon

Hujumchi ?sahifa=../../sozlama deb yozib, parollaringizni o’qiy oladi.

To’g’ri yo’l — ruxsat etilgan ro’yxat:

$ruxsat = ["bosh", "haqida", "aloqa"];
$sahifa = $_GET["sahifa"] ?? "bosh";

if (!in_array($sahifa, $ruxsat, true)) {
    $sahifa = "bosh";
}
require __DIR__ . "/sahifalar/{$sahifa}.php";

PHP

<?php
function sahifaniTanla(?string $soralgan): string {
  $ruxsat = ["bosh", "haqida", "aloqa"];
  $sahifa = $soralgan ?? "bosh";

  if (!in_array($sahifa, $ruxsat, true)) {
      return "bosh";
  }
  return $sahifa;
}

foreach (["haqida", "../../sozlama", null, "aloqa"] as $s) {
  printf("%-18s → %s\n", $s ?? "(bo'sh)", sahifaniTanla($s));
}

Autoload haqida

Katta loyihalarda har klass uchun require yozish charchatadi. Yechim — autoload: klass birinchi ishlatilganda PHP uni o’zi topib yuklaydi.

spl_autoload_register(function ($klass) {
    require __DIR__ . "/src/{$klass}.php";
});

$obyekt = new Talaba();   // src/Talaba.php avtomatik yuklanadi

Amalda buni Composer bajaradi — PHP’ning paket menejeri:

composer require monolog/monolog

require __DIR__ . "/vendor/autoload.php";

Bir qator bilan barcha kutubxona va o’z klasslaringiz yuklanadi.

Amaliy mashq

include va require ni mavjud bo’lmagan faylda sinang;
sarlavha va footer qismlarini alohida faylga ajrating;
$sarlavha o’zgaruvchisini include dan oldin e’lon qilib ishlating;
sozlama faylini return [...] shaklida yozing;
__DIR__ bilan yo’lni to’g’rilang;
ruxsat etilgan ro’yxat bilan xavfsiz sahifa tanlash yozing.

6-qadam eng muhim xavfsizlik qoidasini mustahkamlaydi.

Qisqacha xulosa

include/require boshqa fayl mazmunini shu joyga qo’yadi.
require fayl topilmasa to’xtatadi, include — davom etadi.
Funksiya va klass fayllari uchun _once versiyasini ishlating.
Qo’shilgan fayl chaqiruvchining o’zgaruvchilarini ko’radi.
Sozlama uchun return [...] + $s = require ... eng toza usul.
Yo’lni har doim __DIR__ bilan yozing.
Foydalanuvchi ma’lumotini hech qachon include qilmang — ruxsat etilgan ro’yxat ishlating.

Keyingi darsda xatolar bilan ishlash — try/catch va xatolarni boshqarish.