PHP funksiyalar (function, parametr, return)

Bir xil kodni bir necha joyda takrorlash o’rniga uni nom bilan o’rab qo’yish mumkin. Funksiya — bajariladigan ishning nomlangan bo’lagi.

Funksiya yaratish va chaqirish

PHP

<?php
function salomlash() {
  echo "Assalomu alaykum!\n";
}

salomlash();
salomlash();

E’lon qilish kodni bajarmaydi — u faqat “shunday funksiya bor” deb qayd qiladi. Bajarish uchun nomini qavs bilan yozib chaqirish kerak.

Parametrlar

PHP

<?php
function salomlash($ism) {
  echo "Salom, $ism!\n";
}

salomlash("Aziz");
salomlash("Dilnoza");

Bir necha parametr vergul bilan ajratiladi:

PHP

<?php
function tanishtir($ism, $yosh, $shahar) {
  echo "$ism, $yosh yosh, $shahar\n";
}

tanishtir("Aziz", 20, "Toshkent");
tanishtir("Dilnoza", 22, "Buxoro");

Tartib muhim: birinchi argument birinchi parametrga tushadi.

return — qiymat qaytarish

PHP

<?php
function kvadrat($son) {
  return $son * $son;
}

$natija = kvadrat(5);
echo $natija, "\n";

echo kvadrat(3) + kvadrat(4);

echo ekranga chiqaradi, return esa qiymatni qaytaradi — uni saqlash yoki boshqa amalda ishlatish mumkin.

Shu xususiyat erta qaytish uchun ishlatiladi:

PHP

<?php
function bolish($a, $b) {
  if ($b === 0) {
      return "Nolga bo'lib bo'lmaydi";
  }
  return $a / $b;
}

echo bolish(10, 2), "\n";
echo bolish(10, 0);

Standart qiymat

PHP

<?php
function salomlash($ism, $salom = "Salom") {
  echo "$salom, $ism!\n";
}

salomlash("Aziz");
salomlash("Dilnoza", "Xayrli kun");

Standart qiymatli parametrlar oxirida turishi kerak — aks holda ularni o’tkazib bo’lmaydi.

Nomlangan argumentlar

PHP 8 dan tartibni buzmasdan faqat keraklisini berish mumkin:

PHP

<?php
function yasa($nom, $rang = "oq", $olcham = "M", $soni = 1) {
  echo "$nom — $rang, $olcham, $soni ta\n";
}

yasa("Futbolka");
yasa("Futbolka", soni: 3);
yasa(nom: "Shim", olcham: "L");

Bu ayniqsa ko’p parametrli funksiyalarda kodni tushunarli qiladi.

Tur belgilash

Zamonaviy PHP’da parametr va natija turini ko’rsatish tavsiya etiladi:

PHP

<?php
function qosh(int $a, int $b): int {
  return $a + $b;
}

echo qosh(3, 4), "\n";

function tanishtir(string $ism, int $yosh): string {
  return "$ism, $yosh yosh";
}

echo tanishtir("Aziz", 20);

Tur mos kelmasa, PHP xato beradi — bu xatolarni erta topishga yordam beradi:

PHP

<?php
function qosh(int $a, int $b): int {
  return $a + $b;
}

echo qosh("5", 4), "\n";

try {
  echo qosh("matn", 4);
} catch (TypeError $e) {
  echo "Xato ushlandi: son kutilgan edi";
}

"5" songa aylantirildi, "matn" esa aylantirib bo’lmagani uchun TypeError berdi.

strict_types — yanada qat'iyroq

Yuqoridagi holatda "5" jimgina 5 ga aylandi. Buni ham taqiqlash uchun fayl boshiga maxsus e’lon yoziladi:

<?php
declare(strict_types=1);

function qosh(int $a, int $b): int {
    return $a + $b;
}

echo qosh("5", 4);   // TypeError — endi "5" ham qabul qilinmaydi

U faylning eng birinchi ko’rsatmasi bo’lishi shart (shu sababli uni yuqoridagi maydonda ishga tushirib bo’lmaydi — u yerda kod boshqa fayl ichida bajariladi).

Zamonaviy loyihalarda uni har faylga yozish odat tusiga kirgan.

Ko’rinish sohasi

PHP

<?php
$tashqi = "tashqarida";

function sinov() {
  $ichki = "ichkarida";
  echo $ichki, "\n";
  echo isset($tashqi) ? "tashqi ko'rinadi" : "tashqi KO'RINMAYDI";
}

sinov();
echo "\n";
echo isset($ichki) ? "ichki ko'rinadi" : "ichki KO'RINMAYDI";

Havola bo’yicha uzatish

Odatda funksiya qiymat nusxasini oladi:

PHP

<?php
function oshir($son) {
  $son++;
  return $son;
}

$a = 5;
oshir($a);
echo $a, "\n";

function oshirHavola(&$son) {
  $son++;
}

$b = 5;
oshirHavola($b);
echo $b;

& belgisi — havola (reference): funksiya asl o’zgaruvchining o’ziga tegadi. Ehtiyot bo’ling: bu kutilmagan yon ta’sirlarga olib keladi, shuning uchun kam ishlatiladi.

Amaliy misol

PHP

<?php
function chegirma(float $narx, int $foiz = 10): float {
  if ($foiz < 0 || $foiz > 100) {
      return $narx;
  }
  return round($narx * (1 - $foiz / 100));
}

function formatNarx(float $narx): string {
  return number_format($narx, 0, ',', ' ') . " so'm";
}

$narxlar = [150000, 89000, 240000];

foreach ($narxlar as $narx) {
  $yangi = chegirma($narx, 15);
  echo formatNarx($narx), " → ", formatNarx($yangi), "\n";
}

Har funksiya bitta vazifa bajaradi: biri hisoblaydi, ikkinchisi ko’rinishni beradi. Bu ularni alohida sinash va qayta ishlatish imkonini beradi.

Amaliy mashq

Ism qabul qilib salomlashadigan funksiya yozing;
ikki sonni qo’shib qaytaradigan funksiya tuzing;
standart qiymatli parametr qo’shing;
int va string turlarini belgilang;
funksiya ichidan tashqi o’zgaruvchiga murojaat qilib ko’ring;
erta qaytish bilan nolga bo’lishni tekshiring.

5-qadam PHP va JavaScript farqini ko’rsatadi.

Qisqacha xulosa

Funksiya function nom() { } bilan e’lon qilinadi va nom() bilan chaqiriladi.
Parametr — e’londagi o’zgaruvchi, argument — beriladigan qiymat.
return qiymat qaytaradi va funksiyani tugatadi.
Standart qiymatli parametrlar oxirida turadi.
Nomlangan argumentlar (PHP 8) tartibdan qutqaradi.
Tur belgilash va strict_types xatolarni erta topadi.
Funksiya tashqi o’zgaruvchini ko’rmaydi — parametr orqali uzating.

Keyingi darsda massivlar — ko’p qiymatni saqlash.