PHP formalar bilan ishlash (GET va POST)

Ro’yxatdan o’tish, izoh qoldirish, qidiruv, buyurtma — foydalanuvchi bilan har qanday muloqot forma orqali boradi. Bu — PHP eng ko’p ishlatiladigan joy.

Forma qanday ishlaydi

HTML formasi ma’lumotni serverga yuboradi:

<form action="/royxat.php" method="post">
  <input type="text" name="ism">
  <input type="email" name="email">
  <button type="submit">Yuborish</button>
</form>

PHP tomonida u $_POST massivida paydo bo’ladi:

<?php
$ism = $_POST["ism"];
$email = $_POST["email"];

GET va POST farqi

	GET	POST
Ma’lumot qayerda	Manzilda ko’rinadi	So’rov tanasida
Hajmi	Cheklangan (~2000 belgi)	Katta
Saqlanadimi	Tarix va zakladkada	Yo’q
Qachon	Qidiruv, filtr, sahifalash	Parol, yozish, o’zgartirish

Ma’lumotni xavfsiz olish

Foydalanuvchi maydonni bo’sh qoldirishi yoki umuman yubormasligi mumkin:

PHP

<?php
// Formadan kelgan ma'lumotni taqlid qilamiz
$_POST = ["ism" => "  Aziz  ", "yosh" => "20"];

$ism = trim($_POST["ism"] ?? "");
$yosh = (int) ($_POST["yosh"] ?? 0);
$email = trim($_POST["email"] ?? "");

var_dump($ism);
var_dump($yosh);
var_dump($email);

Uch qoida birga ishladi:

?? "" — maydon yo’q bo’lsa ogohlantirish chiqmaydi;
trim — ortiqcha bo’sh joy olib tashlanadi;
(int) — son kerak bo’lgan joyda turga o’giriladi.

So’rov turini tekshirish

<?php
if ($_SERVER["REQUEST_METHOD"] === "POST") {
    // forma yuborildi — qayta ishlaymiz
} else {
    // sahifa endi ochildi — bo'sh formani ko'rsatamiz
}

Bu naqsh bitta faylda ham formani ko’rsatish, ham qabul qilish imkonini beradi.

Validatsiya

PHP

<?php
$_POST = [
  "ism" => "A",
  "email" => "notogri",
  "yosh" => "150",
];

function tekshir(array $malumot): array {
  $xatolar = [];

  $ism = trim($malumot["ism"] ?? "");
  if ($ism === "") {
      $xatolar["ism"] = "Ism kiritilishi shart";
  } elseif (strlen($ism) < 2) {
      $xatolar["ism"] = "Ism kamida 2 belgi bo'lsin";
  }

  $email = trim($malumot["email"] ?? "");
  if (!filter_var($email, FILTER_VALIDATE_EMAIL)) {
      $xatolar["email"] = "Email noto'g'ri";
  }

  $yosh = filter_var($malumot["yosh"] ?? "", FILTER_VALIDATE_INT);
  if ($yosh === false || $yosh < 1 || $yosh > 120) {
      $xatolar["yosh"] = "Yosh 1-120 oralig'ida bo'lsin";
  }

  return $xatolar;
}

$xatolar = tekshir($_POST);

if ($xatolar) {
  foreach ($xatolar as $maydon => $xabar) {
      echo "$maydon: $xabar\n";
  }
} else {
  echo "Hammasi to'g'ri";
}

filter_var — tayyor tekshiruvchi

PHP’da keng tarqalgan tekshiruvlar uchun tayyor filtrlar bor:

Filtr	Nima tekshiradi
`FILTER_VALIDATE_EMAIL`	Email shakli
`FILTER_VALIDATE_INT`	Butun son
`FILTER_VALIDATE_FLOAT`	Kasr son
`FILTER_VALIDATE_URL`	Manzil

O’zingiz regex yozishdan ko’ra ishonchliroq.

PHP

<?php
$emaillar = ["aziz@mail.uz", "notogri", "a@b.co", "@mail.uz"];

foreach ($emaillar as $e) {
  $natija = filter_var($e, FILTER_VALIDATE_EMAIL);
  printf("%-16s %s\n", $e, $natija ? "to'g'ri" : "XATO");
}

Chiqarishda tozalash

PHP

<?php
$_POST = ["izoh" => '<script>alert("hujum")</script>'];

$izoh = trim($_POST["izoh"]);

echo "Xavfli:\n";
echo "<p>$izoh</p>\n\n";

echo "Xavfsiz:\n";
echo "<p>", htmlspecialchars($izoh), "</p>";

To’liq naqsh

Bitta faylda forma va uni qayta ishlash:

<?php
$xatolar = [];
$malumot = ["ism" => "", "email" => ""];

if ($_SERVER["REQUEST_METHOD"] === "POST") {
    $malumot["ism"] = trim($_POST["ism"] ?? "");
    $malumot["email"] = trim($_POST["email"] ?? "");

    if ($malumot["ism"] === "") {
        $xatolar["ism"] = "Ism kiritilishi shart";
    }
    if (!filter_var($malumot["email"], FILTER_VALIDATE_EMAIL)) {
        $xatolar["email"] = "Email noto'g'ri";
    }

    if (!$xatolar) {
        // Saqlash, xat yuborish va h.k.
        header("Location: /rahmat.php");
        exit;
    }
}
?>
<form method="post">
  <label>
    Ism:
    <input type="text" name="ism"
           value="<?= htmlspecialchars($malumot["ism"]) ?>">
  </label>
  <?php if (isset($xatolar["ism"])): ?>
    <span class="xato"><?= $xatolar["ism"] ?></span>
  <?php endif; ?>

  <label>
    Email:
    <input type="email" name="email"
           value="<?= htmlspecialchars($malumot["email"]) ?>">
  </label>
  <?php if (isset($xatolar["email"])): ?>
    <span class="xato"><?= $xatolar["email"] ?></span>
  <?php endif; ?>

  <button type="submit">Yuborish</button>
</form>

Uch muhim nuqta:

value="<?= htmlspecialchars(...) ?>" — xato bo’lsa foydalanuvchi yozganini qayta yozmasin;
xato o’sha maydon yonida ko’rsatiladi;
muvaffaqiyatda header("Location: ...") va exit.

Bir necha qiymatli maydonlar

PHP

<?php
$_POST = ["fanlar" => ["Matematika", "Fizika", "Kimyo"]];

$fanlar = $_POST["fanlar"] ?? [];

if (!is_array($fanlar)) {
  $fanlar = [];
}

echo count($fanlar), " ta fan tanlandi:\n";
foreach ($fanlar as $fan) {
  echo "- ", htmlspecialchars($fan), "\n";
}

HTML tomonida name="fanlar[]" yoziladi — kvadrat qavs PHP’ga “bu massiv” deb aytadi. is_array tekshiruvi majburiy: foydalanuvchi so’rovni o’zgartirib matn yuborishi mumkin.

Checkbox

PHP

<?php
$_POST = ["ism" => "Aziz", "shartlar" => "on"];

$shartlar = isset($_POST["shartlar"]);
var_dump($shartlar);

$_POST = ["ism" => "Aziz"];
$shartlar = isset($_POST["shartlar"]);
var_dump($shartlar);

Belgilanmagan checkbox umuman yuborilmaydi — shuning uchun isset bilan tekshiriladi, qiymatiga qaralmaydi.

Xavfsizlik eslatmasi

Amaliy mashq

$_POST ni taqlid qilib, ?? va trim bilan qiymat oling;
filter_var bilan email tekshiring;
bo’sh maydon uchun xato xabari yozing;
htmlspecialchars bilan xavfli matnni chiqaring;
checkbox holatini isset bilan aniqlang;
xatolar massivini yig’ib, hammasini ko’rsating.

Qisqacha xulosa

Forma ma’lumoti $_POST yoki $_GET massivida keladi (name — kalit).
GET o’qish uchun, POST o’zgartirish uchun.
?? "" + trim + tur o’girish — qabul qilishning standart uchligi.
filter_var bilan email, son va manzilni tekshiring.
Xato bo’lsa, foydalanuvchi kiritganini formaga qaytaring.
Muvaffaqiyatda header("Location: ...") va exit — POST-Redirect-GET.
Chiqarishda htmlspecialchars majburiy.

Keyingi darsda include va kodni bo’lish — fayllarni birlashtirish.