HTTP va so'rov-javob

Brauzer va server o’zaro gaplashadi — lekin qanday tilda? Bu til HTTP deyiladi. U so’rov va javobning qoidalarini belgilaydi. Bu darsda HTTP asosini ko’ramiz.

HTTP — muloqot qoidalari

HTTP — brauzer va server o’rtasidagi muloqot qoidasi (protokol). Har almashinuv ikki qismdan iborat: mijoz so’rov yuboradi, server javob qaytaradi. Mijoz faqat brauzer bo’lishi shart emas — mobil ilova, bot yoki boshqa server ham HTTP so’rov yuborishi mumkin.

HTTP so’rovida odatda quyidagi qismlar bor:

• metod — nima qilish so’ralayotgani (GET, POST va boshqalar);
• manzil — qaysi resurs kerakligi (/mahsulotlar/5);
• headerlar — format, til, autentifikatsiya kabi qo’shimcha ma’lumot;
• body — serverga yuboriladigan ma’lumot, agar so’rovga kerak bo’lsa.

Javob ham holat kodi, headerlar va ixtiyoriy body’dan iborat. Body HTML sahifa, JSON ma’lumoti, rasm yoki boshqa fayl bo’lishi mumkin.

HTTP metodlari

Metod serverga resurs bilan qanday amal bajarish niyatini bildiradi:

Tur	Vazifasi
GET	Resursni olish yoki ko’rish
POST	Yangi amal yoki resurs yaratish uchun ma’lumot yuborish
PUT	Resursni to’liq yangi holat bilan almashtirish
PATCH	Resursning ayrim qismlarini o’zgartirish
DELETE	Resursni o’chirishni so’rash

Sahifani ochganingizda odatda GET yuboriladi. Ro’yxatdan o’tish formasini yuborish ko’pincha POST bo’ladi. Lekin metodning o’zi amal muvaffaqiyatli bajarilishini kafolatlamaydi: server foydalanuvchining huquqini va yuborilgan ma’lumotni tekshiradi.

Javob holat kodlari

Server javobida holat kodi bo’ladi — so’rov qanday tugaganini bildiradi:

Kod	Ma’nosi
200	Muvaffaqiyat — hammasi joyida
201	Yangi resurs yaratildi
301	Resurs doimiy boshqa manzilga ko’chdi
400	So’rov formati yoki qiymati noto’g’ri
401	Tizimga kirish yoki tasdiqlash kerak
403	Foydalanuvchi tanilgan, lekin ruxsat yo’q
404	Topilmadi — bunday sahifa yo’q
500	Server xatosi — serverda nosozlik

404 kodini deyarli har kim ko’rgan — mavjud bo’lmagan sahifaga kirganda chiqadi.

So’rovni ko’rish

Brauzer DevTools’ining Network bo’limida sahifa yuborgan har bir HTTP so’rovni ko’rish mumkin. Bir so’rovni tanlasangiz, uning URL’i, metodi, headerlari, holat kodi, javob hajmi va qancha vaqt olgani ko’rinadi. HTTPni o’rganishda bu nazariy jadvaldan ko’ra ancha foydali amaliy vositadir.

Qisqacha xulosa

• HTTP — brauzer va server o’rtasidagi muloqot protokoli.
• Almashinuv mijoz so’rovi va server javobidan iborat.
• So’rov metod, manzil, headerlar va ixtiyoriy body’dan tuziladi.
• GET, POST, PUT, PATCH va DELETE turli amal niyatlarini bildiradi.
• Holat kodi natijani bildiradi: 200 (muvaffaqiyat), 404 (topilmadi), 500 (server xatosi).
• HTTPS HTTP almashinuvini TLS orqali shifrlaydi va serverni tekshiradi.

Keyingi darsda server nima va nima qilishini, undan keyin esa ma’lumotlar bazasi tushunchasini ko’ramiz.