DNS va domenlar

O’tgan darslarda har saytning raqamli IP manzili borligini bilib oldik. Lekin biz saytlarni raqam bilan emas, learncode.uz kabi nom bilan ochamiz. Bu darsda nom qanday IP manzilga aylanishini — DNS tizimini va domen nomlarini o’rganamiz.

Domen nima?

Domen — bu saytning internetdagi nomi. Masalan, google.com, youtube.com, learncode.uz — bularning barchasi domen nomlari.

Domen odamlar uchun qulaylik yaratadi. Tasavvur qiling, har safar sayt ochish uchun 216.198.79.1 kabi raqamni yodlashingiz kerak bo’lsa edi. Buni yodlash juda qiyin. learncode.uz esa oson eslab qolinadi. Domen — bu IP manzilning odam o’qiy oladigan nomi.

Domenning qismlari

Domen bir necha qismdan iborat. learncode.uz misolida:

  • learncode — asosiy nom (ikkinchi darajali domen). Bu sayt egasi tanlaydigan qism.
  • .uz — yuqori darajali domen (TLD, Top-Level Domain). Bu mamlakat yoki turni bildiradi.

Ba’zi mashhur TLD lar:

  • .com — tijorat saytlari uchun (eng ko’p tarqalgan).
  • .org — tashkilotlar uchun.
  • .uz — O’zbekiston saytlari uchun.
  • .ru — Rossiya saytlari uchun.
  • .io, .dev, .app — texnologiya loyihalari orasida ommabop.

Ba’zan domen oldida www ham bo’ladi (www.learncode.uz). Bu tarixiy sabab bilan qolgan — bugun ko’p saytlar www siz ham ishlaydi.

DNS — internetning “telefon kitobi”

Endi asosiy savolga keldik: learncode.uz nomini yozganingizda, brauzer uni qanday IP manzilga aylantiradi? Bu ishni DNS bajaradi.

DNS — Domain Name System, ya’ni “domen nomlari tizimi”. Uni internetning telefon kitobiga o’xshatish mumkin. Eski telefon kitobida odam ismini topib, uning telefon raqamini bilib olardingiz. DNS ham xuddi shunday: domen nomini oladi va uning IP manzilini qaytaradi.

DNS qanday ishlaydi?

Siz learncode.uz ni ochganda, quyidagi jarayon sodir bo’ladi:

  1. Brauzer DNS serverga so’rov yuboradi: “learncode.uz ning IP manzili nima?”
  2. DNS server javob qaytaradi: “216.198.79.1”.
  3. Endi brauzer shu IP manzilga ega serverga ulanadi.
  4. Server sahifani qaytaradi.

Bu jarayon bir necha millisekundda sodir bo’ladi va siz uni sezmaysiz. Brauzer ko’pincha javobni eslab qoladi (kesh), shuning uchun keyingi safar yanada tez ochiladi.

Domenni qanday sotib olish mumkin?

Domen nomi sizga abadiy tegishli emas — u yiliga to’lab ijaraga olinadi. Domen sotuvchi tashkilotlar (registratorlar) orqali xarid qilinadi.

O’zbekistonda .uz domenini olish uchun mahalliy registratorlar mavjud (masalan ahost.uz). Xalqaro .com domenini esa dunyo bo’ylab ko’p xizmatlar sotadi.

Domen tanlashda maslahatlar:

  • Qisqa va eslab qolinadigan bo’lsin.
  • Oson yozilsin — murakkab imlolardan qoching.
  • Mavzuga mos bo’lsin — sayt nima haqida ekanini bildirsin.
  • Iloji bo’lsa .com yoki mahalliy .uz ni tanlang.

DNS yozuvlari (records)

Domen sotib olganingizdan keyin, uni serveringizga bog’lash kerak. Bu DNS yozuvlari orqali qilinadi. Eng ko’p ishlatiladiganlari:

  • A yozuv — domenni IP manzilga bog’laydi (learncode.uz → 216.198.79.1).
  • CNAME yozuv — bir domenni boshqasiga bog’laydi (www → asosiy domen).

Bu yozuvlar domen boshqaruv panelida sozlanadi. Yangi sayt joylashda siz aynan shu yozuvlarni to’g’rilaysiz.

DNS o’zgarishi vaqt oladi

Muhim bilib qo’yish kerak: DNS yozuvini o’zgartirganingizda, o’zgarish darhol kuchga kirmaydi. U butun internetga “tarqalishi” uchun bir necha soatdan bir necha kungacha vaqt kerak bo’lishi mumkin. Bu DNS propagation deb ataladi.

Shuning uchun yangi domenni ulaganingizda, sayt darhol ochilmasa — xavotir olmang. Bir necha soat kutish kerak bo’lishi mumkin.

Xulosa

  • Domen — saytning odam o’qiy oladigan nomi (learncode.uz).
  • Domen qismlarga bo’linadi: asosiy nom va TLD (.uz, .com).
  • DNS — domen nomini IP manzilga aylantiruvchi tizim (internetning telefon kitobi).
  • Domen registratorlar orqali yiliga to’lab olinadi.
  • DNS yozuvlari (A, CNAME) domenni serverga bog’laydi.
  • DNS o’zgarishi tarqalishi vaqt oladi (propagation).

Keyingi darsda saytlar qayerda saqlanishini — hosting va serverlarni o’rganamiz.