# Server nima va nima qiladi

> Web dasturlashda server nima va u qanday vazifalarni bajaradi? So'rovni qabul qilish, ma'lumotni tayyorlash va javob qaytarish hamda hosting tushunchasi.

Manba: https://learncode.uz/web-dasturlash/server-nima/
Sana: 2026-05-08

![Brauzer serverga so'rov yuborib, doim ishlaydigan serverdan javob olishini ko'rsatuvchi rasm](https://learncode.uz/images/web-dasturlash/server-nima-hero.webp)

*Server internet orqali kelgan so'rovlarni qabul qiladi va tayyor javobni brauzerga qaytaradi.*

[HTTP](https://learncode.uz/web-dasturlash/http-sorov-javob) darsida brauzer serverga so'rov
yuborishini ko'rdik. Endi savol: **server** o'zi nima va u so'rov kelganda
nima qiladi? Bu darsda serverning vazifasini ochamiz.

## Server nima

**Server** so'zi ikki yaqin ma'noda ishlatiladi. Birinchisi — so'rovlarni
qabul qilib, javob qaytaradigan **dastur**. Ikkinchisi — shu dastur ishlayotgan
kompyuter yoki virtual muhit. Demak, server albatta maxsus ko'rinishdagi katta
qurilma bo'lishi shart emas: o'rganish paytida shaxsiy kompyuteringizda ham
lokal server ishga tushirishingiz mumkin.

Internetdagi haqiqiy sayt serveri odatda uzluksiz ishlashga mo'ljallangan,
tarmoqdan so'rov kutadi va bir vaqtning o'zida ko'p foydalanuvchiga xizmat
qilishi mumkin. Qancha foydalanuvchini ko'tarishi esa uning resurslari,
dastur sifati va arxitekturasiga bog'liq.

## Server so'rovga nima qiladi

Brauzerdan so'rov kelganda, serverdagi web yoki ilova dasturi odatda shu
qadamlarni bajaradi:

1. So'rovni **qabul qiladi** (masalan "3-mahsulotni ber").
2. Kerak bo'lsa [ma'lumotlar bazasi](https://learncode.uz/sql/malumotlar-bazasi-nima)ga murojaat qiladi.
3. Natijani **tayyorlaydi** (sahifa yoki ma'lumot).
4. Brauzerga **javob qaytaradi**.

Oddiy statik server tayyor faylni topib qaytarishi mumkin. Ilova serveri esa
route'ni aniqlaydi, foydalanuvchi ruxsatini tekshiradi, hisob-kitob bajaradi
va bazaga murojaat qilishi mumkin. Shuning uchun har bir so'rov albatta
ma'lumotlar bazasiga boradi, deb o'ylash noto'g'ri.

![Serverning so'rovni qabul qilish, bazaga murojaat qilish, natijani tayyorlash va javob qaytarish qadamlari](https://learncode.uz/images/web-dasturlash/server-4-qadam.webp)

*Server so'rovni qabul qilib, kerakli ma'lumotni topadi, natijani tayyorlaydi va javob qaytaradi.*

> **Atama**
>
> **Hosting** — saytni internetda joylashtirish xizmati. Siz saytni o'z
> kompyuteringizda emas, doim ishlaydigan server (hosting) da saqlaysiz —
> shunda u foydalanuvchilar uchun ochiq bo'ladi. **Domen** (`learncode.uz`) esa
> odam oson eslab qoladigan nom. DNS shu nomni hosting, CDN yoki boshqa tarmoq
> xizmatiga yo'naltiradi; domenni bitta jismoniy serverning aniq manzili deb
> qarash shart emas.

## Statik web server va ilova serveri

Ba'zan sayt ikki xil xizmatga tayanadi. **Statik web server** yoki CDN tayyor
[HTML/CSS](https://learncode.uz/html-css/html-nima), JavaScript va rasm fayllarini beradi.
**Ilova serveri** esa so'rovga qarab kod bajaradi va dinamik javob tayyorlaydi.
Bu rollar bitta muhitda ham, alohida xizmatlarda ham ishlashi mumkin.

Masalan, yangilik maqolasi oldindan tayyorlangan HTML sifatida CDN'dan kelishi,
uning ostidagi "yoqtirishlar" soni esa alohida API serveridan olinishi mumkin.
Foydalanuvchi bitta sahifani ko'radi, lekin parda ortida bir nechta xizmat
hamkorlik qiladi.

![Tayyor HTML va CSS fayllarini beradigan statik server bilan backend va bazadan foydalanadigan dinamik server taqqoslanishi](https://learncode.uz/images/web-dasturlash/statik-dinamik-server.webp)

*Statik server tayyor fayllarni beradi, dinamik server esa so'rovga qarab hisoblaydi va bazadan ma'lumot oladi.*

> **Yodda tuting**
>
> Boshlashda serverni o'zingiz sotib olishingiz shart emas. Bepul yoki arzon
> hosting platformalari bor — kod tayyor bo'lsa, uni bir necha bosishda
> "joylashtirasiz" (deploy). Server boshqaruvi keyinroq, ehtiyoj tug'ilganda
> o'rganiladigan mavzu.

## Server javob bermasa nima bo'ladi

Serverdagi dastur xato qilishi, tarmoq uzilishi yoki xizmat haddan tashqari
band bo'lishi mumkin. Shu sababli frontend faqat muvaffaqiyatli javobni emas,
kutish, bo'sh natija va xato holatlarini ham ko'rsatishi kerak. Server tomonda
esa loglar, monitoring, zaxira nusxa va sog'liq tekshiruvlari muammoni topishga
yordam beradi.

> **Mahalliy server**
>
> Dasturchi kod yozayotganda ko'pincha `localhost` manzilidan foydalanadi. Bu
> internetdagi boshqa kompyuter emas — o'z qurilmangizdagi server dasturiga
> murojaatdir. Loyiha tayyor bo'lgach, shu vazifa hosting muhitida ishlaydigan
> server yoki platformaga topshiriladi.

## Qisqacha xulosa

- **Server** — so'rovga xizmat qiladigan dastur yoki u ishlayotgan tizim.
- So'rovni qabul qiladi, ma'lumotni tayyorlaydi, javob qaytaradi.
- **Hosting** — saytni serverda joylashtirish xizmati.
- **Domen** — DNS orqali kerakli xizmatga yo'naltiriladigan esda qoladigan nom.
- Statik web server tayyor faylni, ilova serveri dinamik javobni beradi.
- Bir sahifa CDN, API va ma'lumotlar bazasi kabi bir nechta xizmatga tayanishi
  mumkin.

Keyingi darsda [ma'lumotlar bazasi tushunchasi](https://learncode.uz/web-dasturlash/malumotlar-bazasi)
— saytlar ma'lumotni qanday saqlashini ko'ramiz.