# Web dasturlash atamalari — reference

> Web dasturlashda uchraydigan URL, DNS, HTTP, DOM, API, cookie, session, CDN, CSR, SSR, SSG va boshqa atamalarning qisqa izohli o'zbekcha lug'ati.

Manba: https://learncode.uz/web-dasturlash/reference/
Sana: 2026-05-15

Bu reference sahifasi atamani tez topish uchun alifbo bo'yicha tuzilgan.
Chuqur tushuntirish uchun atama berilgan darsga o'ting.

## A–D

**API (Application Programming Interface)**  
Bir dastur boshqa dastur imkoniyatidan kelishilgan shaklda foydalanadigan
interfeys. Web API ko'pincha HTTP orqali JSON qaytaradi.

**Accessibility (a11y)**  
Saytni imkoniyati va foydalanish usuli turlicha bo'lgan odamlar ishlata
oladigan qilib qurish amaliyoti.

**Autentifikatsiya**  
Foydalanuvchi yoki xizmatning kimligini tasdiqlash jarayoni.

**Avtorizatsiya**  
Tasdiqlangan foydalanuvchi qaysi resurs va amallarga ruxsatli ekanini tekshirish.

**Backend**  
Serverda ishlaydigan mantiq, ma'lumot, ruxsat va integratsiyalar qismi.

**Browser / brauzer**  
Web resurslarni so'raydigan, HTML/CSS/JavaScriptni qayta ishlab sahifani
ko'rsatadigan mijoz dasturi.

**Cache**  
Bir xil natijani qayta yuklash yoki hisoblashni kamaytirish uchun saqlangan
vaqtinchalik nusxa.

**CDN (Content Delivery Network)**  
Kontentni geografik jihatdan yaqin tugundan tarqatadigan serverlar tarmog'i.

**Client / mijoz**  
Serverga so'rov yuboradigan dastur: brauzer, mobil ilova, bot yoki boshqa server.

**Cookie**  
Brauzer saqlaydigan va qoidaga mos HTTP so'rovga qo'shadigan kichik qiymat.

**CORS**  
Brauzerda boshqa origin'dagi javobni qaysi web sahifa o'qishi mumkinligini
HTTP headerlar orqali boshqarish mexanizmi.

**CSR**  
HTML interfeysining katta qismini JavaScript yordamida brauzerda yaratish.

**CSSOM**  
Brauzer CSS qoidalaridan quradigan ichki model.

**DNS**  
Domen nomi uchun IP yoki boshqa tarmoq yo'nalishini topadigan tarqalgan tizim.

**DOM**  
HTML hujjatining brauzer xotirasidagi daraxtsimon modeli.

## F–H

**Frontend**  
Brauzerda ishlaydigan interfeys, foydalanuvchi tajribasi va client-side mantiq.

**GraphQL**  
Mijozga kerakli ma'lumot shaklini query bilan ifodalash imkonini beradigan API
query tili va runtime'i.

**Header**  
HTTP so'rov yoki javob haqidagi qo'shimcha metadata: kontent turi, cache,
autentifikatsiya va boshqa ma'lumot.

**Hosting**  
Sayt fayllari yoki server dasturi foydalanuvchilarga ochiq ishlaydigan muhit.

**HTTP**  
Mijoz va server o'rtasidagi so'rov-javob protokoli.

**HTTPS**  
TLS orqali himoyalangan HTTP almashinuvi.

## I–R

**Idempotent amal**  
Bir xil so'rovni bir necha marta bajarish serverdagi yakuniy holatni bir marta
bajarishdan ortiq o'zgartirmaydigan xususiyat. Masalan, to'g'ri loyihalangan PUT.

**Layout**  
Brauzer elementlarning o'lchami va sahifadagi koordinatasini hisoblaydigan bosqich.

**Origin**  
Protokol, host va port kombinatsiyasi. Ulardan biri farq qilsa, origin ham farq qiladi.

**Paint**  
Brauzer matn, rang, border va tasvirlarni qatlamlarga chizadigan bosqich.

**PWA**  
Install, offline cache va ayrim qurilma imkoniyatlarini qo'llashi mumkin bo'lgan
progressive web ilova.

**Render tree**  
DOM va CSSOM asosida ekranga chiziladigan tugunlar va ularning stillari modeli.

**REST**  
Resurslar, bir xil interfeys va HTTP semantikasidan foydalanadigan arxitektura uslubi.

## S–Z

**Server**  
So'rovni qabul qilib javob beradigan dastur yoki shu dastur ishlaydigan tizim.

**Service worker**  
Sahifadan alohida ishlaydigan va tarmoq so'rovi, cache hamda ayrim fon
hodisalarini boshqara oladigan web worker turi.

**Session**  
Bir foydalanuvchining bir nechta so'rovi orasida saqlanadigan holat.

**SSG**  
HTML sahifalarni deploy oldidagi build bosqichida yaratish usuli.

**SSR**  
HTMLni foydalanuvchi so'rovi paytida serverda yaratish usuli.

**TLS**  
Tarmoq aloqasining maxfiyligi, yaxlitligi va serverni tasdiqlashni ta'minlaydigan
kriptografik protokol.

**URL**  
Protokol, domen, path, query va fragmentdan tuzilishi mumkin bo'lgan resurs manzili.

**WebSocket**  
Mijoz va server o'rtasida uzoq ochiq turadigan ikki tomonlama xabar kanali.

**XSS**  
Ishonchsiz ma'lumot sahifaga bajariladigan kod sifatida kiritilganda yuz
beradigan web zaiflik turi.

Keyingi darsda [takrorlash va amaliy loyiha](https://learncode.uz/web-dasturlash/takrorlash) —
barcha qatlamlarni bitta tizimga bog'laymiz.